گرا (گروه روشنگری اسلامی) - حکمت هاي نهج البلاغه

حکمت 10 ( روش زندگي با مردم ) : امام علي (ع) : با مردم آن گونه معاشرت کنيد ، که اگر مُرديد بر شما اشک ريزند ، و اگر زنده مانديد ، با اشتياق سوي شما آيند. 

حکمت 30 ( پرهيز از غفلت زدگي ) : امام علي (ع) : هشدار ! هشدار ! به خدا سوگند ! خداوند چنان پرده پوشي کرده که مي پنداري تو را بخشيده است !

حکمت 34 ( راه بي نيازي ) : امام علي (ع) :  بهترين بي نيازي ، ترک آرزوهاست.

حکمت 36 ( آرزوهاي طولاني و بزهکاري ) : کسي که آرزوهايش طولاني است ، کردارش نيز ناپسند است.

حکمت 46 (ارزش پشيماني و زشتي غرورزدگي) : امام علي (ع) : گناهي که تو را پشيمان کند ، بهتر از کار نيکي است که تو را به خودپسندي وا دارد.

حکمت 60 ( ضرورت کنترل زبان ) : امام علي (ع) : زبان تربيت نشده ، درنده اي است که اگر رهايش کني مي گزد !

حکمت 66 ( روش خواستن ) : امام علي (ع) : از دست دادن حاجت ، بهتر از درخواست کردن از نااهل است.

حکمت 71 ( نشانه کمال عقل ) : امام علي (ع) : چون عقل کامل گردد ، سخن اندک شود.

حکمت 72 ( رابطه دنيا و انسان ) : امام علي (ع) : دنيا بدن ها را فرسوده ، و آرزوها را تازه ميکند ، مرگ را نزديک و خواسته ها را دور و دراز ميسازد ، کسي که به آن دست يافت خسته ميشود ، و آن که به دنيا نرسيد رنج ميبرد.

حکمت 74 ( ضرورت ياد مرگ ) : امام علي (ع) : انسان با نَفَسي که مي کشد ، قدمي به سوي مرگ ميرود.

حکمت 79 ( ارزش حکمت و بي لياقتي منافق ) : امام علي (ع) : حکمت را هر کجا که باشد ، فراگير ، گاهي حکمت در سينه منافق است و بي تابي کند تا بيرون آمده و با همدمانش در سينه مومن آرام گيرد.

حکمت 80 ( مومن و ارزش حکمت ) امام علي (ع) : حکمت گمشده مومن است ، حکمت را فراگير ، هرچند از منافقان باشد.

حکمت 81 ( ميزان ارزش انسانها     { ارزش تخصص و تجربه } ) امام علي (ع) : ارزش هرکس به مقدار دانايي و تخصص اوست. { اين از کلماتي است که قيمتي براي آن تصور نميشود ، و هيچ حکمتي هم سنگ آن نبوده و هيچ سخني ، والايي آن را ندارد }

حکمت 83 ( روش برخورد با چاپلوسان ) امام علي (ع) : ( به شخصي که در ستايش امام افراط کرد ، و آنچه در دل داشت نگفت ) ، فرمود : من کمتر از آنم که بر زبان آوردي ، و برتر از آنم که در دل داري.

حکمت 85 ( پرهيز از ادعاهاي علمي ) امام علي (ع) : کسي که از گفتن (( نمي دانم )) روي گردان است ، به هلاکت و نابودي مي رسد.

حکمت 86 ( برتري تجربه پيران از قدرتمندي جوانان ) امام علي (ع) : انديشه پير در نزد من از تلاش جوان خوشايندتر است ( و نقل شده که تجربه پيران از آمادگي رزمي جوانان برتر است )

حکمت 87
ارزش استغفار (طلب بخشش از خدا)
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود: در شگفتم از کسى که مي‏تواند استغفار کند و نااميد است.

حکمت 89
راه اصلاح دنيا و آخرت
(اخلاقى، تربيتى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: کسى که ميان خود و خدا اصلاح کند، خداوند ميان او و مردم را اصلاح خواهد کرد، و کسى که امور آخرت را اصلاح کند، خدا امور دنياى او را اصلاح خواهد کرد، و کسى که از درون جان واعظى دارد، خدا را بر او حافظى است.

حکمت 90
شناخت عالم آگاه
(علمى، اعتقادى) و درود خدا بر او،امام علي (ع) فرمود: فقيه کامل کسى است که مردم را از آمرزش خدا مأيوس، و از مهربانى او نوميد نکند، و از عذاب ناگهانى خدا ايمن نسازد.

حکمت 91
راه درمان روان (روانکاوى، روانشناسى بالينى)
(علمى، اخلاقى) و درود خدا بر او،امام علي (ع) فرمود: همانا اين دل‏ها همانند بدن‏ها افسرده مي‏شوند، پس براى شادابى دلها، سخنان زيباى حکمت آميز را بجوييد.

حکمت 92
والاترين دانش
(علمى، تربيتى) و درود خدا بر او،امام علي (ع) فرمود: بي ‏ارزش‏ترين دانش، دانشى است که بر سر زبان است، و برترين علم، علمى است که در اعضا و جوارح آشکار است.

حکمت 94
شناخت نيکي‏ها و خوبيها
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (از امام پرسيدند «خير» چيست فرمود) خوبى آن نيست که مال و فرزندت بسيار شود، بلکه خير آن است که دانش تو فراوان، و بردبارى تو بزرگ و گران مقدار باشد، و در پرستش پروردگار در ميان مردم سر فراز باشى، پس اگر کار نيکى انجام دهى شکر خدا به جا آورى، و اگر بد کردى از خدا آمرزش خواهى. در دنيا جز براى دو کس خير نيست. يکى گناه کارى که با تو به جبران کند، و ديگر نيکوکارى که در کارهاى نيکو شتاب ورزد.

حکمت 95
تقوى و ارزش أعمال
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هيچ کارى با تقوا اندک نيست، و چگونه اندک است آنچه که پذيرفته شود

حکمت 96
ارزش علم و بندگى
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: نزديک‏ترين مردم به پيامبران، داناترين آنان است، به آنچه که آورده ‏اند. سپس اين آيه را تلاوت فرمود: «همانا نزديک‏ترين مردم به ابراهيم آنانند که پيرو او گرديدند، و مؤمنانى که به اين پيامبر خاتم پيوستند» (سپس فرمود) دوست محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کسى است که خدا را اطاعت کند هر چند پيوند خويشاوندى او دور باشد، و دشمن محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کسى است که خدا را نافرمانى کند، هر چند خويشاوند نزديک او باشد.

حکمت 98
ضرورت عمل کردن به روايات
(علمى، اجتماعى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: چون روايتى را شنيديد، آن را بفهميد عمل کنيد، نه بشنويد و نقل کنيد، زيرا راويان علم فراوان، و عمل کنندگان آن اندکند.

حکمت 99
تفسير الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا(علمى، تفسيرى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (شنيد که شخصى گفت الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا) اين سخن ما که مي‏گوييم «ما همه از آن خداييم» اقرارى است به بندگى، و اينکه مي‏گوييم «بازگشت ما به سوى او است» اعترافى است به نابودى خويش.

حکمت 98
ضرورت عمل کردن به روايات
(علمى، اجتماعى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: چون روايتى را شنيديد، آن را بفهميد عمل کنيد، نه بشنويد و نقل کنيد، زيرا راويان علم فراوان، و عمل کنندگان آن اندکند.

حکمت 101
روش بر طرف کردن نيازهاى مردم
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بر آوردن نيازهاى مردم پايدار نيست مگر به سه چيز، کوچک شمردن آن تا خود بزرگ نمايد، پنهان داشتن آن تا خود آشکار شود، و شتاب در بر آوردن آن، تا گوارا باشد.

حکمت 102
آينده و مسخ ارزش‏ها
(سياسى، علمى، تاريخى) و درود خدا بر او امام علي (ع) فرمود: روزگارى بر مردم خواهد آمد که محترم نشمارند جز سخن چين را، و خوششان نيايد جز از بدکار هرزه، و ناتوان نگردد جز عادل. در آن روزگار کمک به نيازمندان خسارت، و پيوند با خويشاوندان منّت گذارى، و عبادت نوعى برترى طلبى بر مردم است، در آن زمان حکومت با مشورت زنان، و فرماندهى خردسالان، و برترى خواجگان اداره مي‏گردد.

حکمت 103
روش برخورد با دنيا
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (پيراهن و صله دارى بر اندام امام بود شخصى پرسيد چرا پيراهن وصله دار مي‏پوشى) دل با آن فروتن، و نفس رام مي‏شود، و مؤمنان از آن سر مشق مي‏گيرند. دنياى (حرام) و آخرت، دو دشمن متفاوت، و دو راه جداى از يکديگرند، پس کسى که دنيا پرست باشد و به آن عشق ورزد، به آخرت کينه ورزد و با آن دشمنى خواهد کرد. و آن دو همانند شرق و غرب از هم دورند، و رونده به سوى آن دو، هر گاه به يکى نزديک شود از ديگرى دور مي‏گردد، و آن دو همواره به يکديگر زيان رسانند.

حکمت 104
1- وصف زاهدان
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: (از نوف بکّالى«» نقل شده، که در يکى از شب‏ها، امام على عليه السّلام را ديدم براى عبادت از بستر برخاست، نگاهى به ستارگان افکند، و به من فرمود: خوابى يا بيدار گفتم: بيدارم. فرمود: اى نوف خوشا به حال آنان که از دنياى حرام چشم پوشيدند، و دل به آخرت بستند، آنان مردمى هستند که زمين را تخت، خاک را بستر، آب را عطر،«» و قرآن را پوشش زيرين،«» و دعا را لباس روئين خود قرار دادند، و با روش عيساى مسيح با دنيا بر خورد کردند.
2- ارزش سحرخيزى
اى نوف همانا داوود پيامبر (که درود خدا بر او باد) در چنين ساعتى از شب بر مي ‏خاست، و مي ‏گفت: «اين ساعتى است که دعاى هر بنده‏اى به اجابت مي‏رسد، جز با باج گيران، جاسوسان، شبگردان و نيروهاى انتظامى حکومت ستمگر، يا نوازنده طنبور و طبل»

حکمت 106
ره آورد شوم دين گريزى
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: مردم براى اصلاح دنيا چيزى از دين را ترک نمي ‏گويند، جز آن که خدا آنان را به چيزى زيانبارتر دچار خواهد ساخت.

حکمت 107
علل سقوط عالمان بى عمل
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: چه بسا دانشمندى که جهلش او را از پاى در آورد و دانش او همراهش باشد امّا سودى به حال او نداشته باشد.

حکمت 108
شگفتي‏هاى روح آدمى
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: به رگ‏هاى درونى انسان پاره گوشتى آويخته که شگرف‏ترين اعضاى درونى اوست، و آن قلب است، که چيزهايى از حکمت، و چيزهايى متفاوت با آن، در او وجود دارد. پس اگر در دل اميدى پديد آيد، طمع آن را خوار گرداند، و اگر طمع بر آن هجوم آورد حرص آن را تباه سازد، و اگر نوميدى بر آن چيره شود، تأسّف خوردن آن را از پاى در آورد، اگر خشمناک شود کينه ‏توزى آن فزونى يابد و آرام نگيرد، اگر به خشنودى دست يابد، خويشتن دارى را از ياد برد، و اگر ترس آن را فراگيرد پرهيز کردن آن را مشغول سازد. و اگر به گشايشى برسد، دچار غفلت زدگى شود، و اگر مالى به دست آورد، بي ‏نيازى آن را به سرکشى کشاند، و اگر مصيبت ناگوارى به آن رسد، بي ‏صبرى رسوايش کند، و اگر به تهيدستى مبتلا گردد، بلاها او را مشغول سازد، و اگر گرسنگى بي ‏تابش کند، ناتوانى آن را از پاى درآورد، و اگر زيادى سير شود، سيرى آن را زيان رساند، پس هر گونه کند روى براى آن زيانبار، و هر گونه تندروى براى آن فساد آفرين است.

حکمت 113
ارزش‏هاى والاى اخلاقى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)  فرمود: سرمايه ‏اى از عقل سودمندتر نيست، و تنهايى ترسناک‏تر از خودبينى، و عقلى چون دورانديشى، و بزرگوارى چون تقوى، و همنشينى چون اخلاق خوش، و ميراثى چون ادب، و رهبرى چون توفيق الهى، و تجارتى چون عمل صالح، و سودى چون پاداش الهى، و پارسائى چون پرهيز از شبهات، و زهدى چون بي ‏اعتنايى به دنياى حرام، و دانشى چون انديشيدن، و عبادتى چون انجام واجبات، و ايمانى چون حياء و صبر، و خويشاوندى چون فروتنى، و شرافتى چون دانش، و عزّتى چون بردبارى، و پشتيبانى مطمئن‏تر از مشورت کردن نيست.

حکمت 115
توجّه به پايان پذيرى دنيا
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (شخصى از امام پرسيد حال شما چگونه است فرمود:) چگونه خواهد بود حال کسى که در بقاياى خود ناپايدار، و در سلامتى بيمار است، و در آنجا که آسايش دارد مرگ او فرا مي‏رسد .

حکمت 118
استفاده از فرصت‏ها
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از دست دادن فرصت، اندوهبار است.

حکمت 119
ضرورت شناخت دنيا
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: دنياى حرام چون مار سمّى است، پوست آن نرم ولى سمّ کشنده در درون دارد، نادان فريب خورده به آن مي‏گرايد، و هوشمند عاقل از آن دورى گزيند.

حکمت 117
پرهيز از افراط و تفريط در دوستى با امام علي عليه السّلام (اعتقادى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: دو تن به خاطر من به هلاکت رسيدند: دوست افراط کننده، و دشمن دشنام دهنده.

حکمت 121
ارزيابى عمل‏ها (اخلاقى) و درود خدا بر او،امام علي (ع) فرمود: چقدر فاصله بين دو عمل دور است: عملى که لذّتش مي ‏رود و کيفر آن مي ‏ماند، و عملى که رنج آن مي ‏گذرد و پاداش آن ماندگار است .

حکمت 122
عبرت از مرگ ياران
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (در پى جنازه‏اى مي ‏رفت و شنيد که مردى مي ‏خندد.) گويى مرگ بر غير ما نوشته شده، و حق جز بر ما واجب گرديد، و گويا اين مردگان مسافرانى هستند که به زودى باز مي ‏گردند، در حالى که بدن‏هايشان را به گورها مي ‏سپاريم، و ميراثشان را مي ‏خوريم. گويا ما پس از مرگ آنان جاودانه ‏ايم آيا چنين است، که اندرز هر پند دهنده ‏اى از زن و مرد را فراموش مي ‏کنيم و خود را نشانه تيرهاى بلا و آفات قرار داديم .

حکمت 123
الگوهاى کامل انسانيّت
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: خوشا به حال آن کس که خود را کوچک مي ‏شمارد، و کسب و کار او پاکيزه است، و جانش پاک، و اخلاقش نيکوست، که ما زاد بر مصرف زندگى را در راه خدا بخشش مي ‏کند، و زبان را از زياده گويى باز مي ‏دارد و آزار او به مردم نمي ‏رسد، و سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم او را کفايت کرده، بدعتى در دين خدا نمي ‏گذارد.

حکمت 125
امام و شناساندن اسلام
(معنوى، اعتقادى) و درود خدا بر او، فرمود: اسلام را چنان مي ‏شناسانم که پيش از من کسى آنگونه معرّفى نکرده باشد. اسلام همان تسليم در برابر خدا و تسليم همان يقين داشتن، و يقين اعتقاد راستين، و باور راستين همان اقرار درست، و اقرار درست انجام مسئوليّت‏ها، و انجام مسئوليّت‏ها همان عمل کردن به احکام دين است.

حکمت 126
شگفتى ضدّ ارزش‏ها
(اخلاقى، اجتماعى، اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: در شگفتم از بخيل: به سوى فقرى مي ‏شتابد که از آن مي ‏گريزد، و سرمايه ‏اى را از دست مي ‏دهد که براى آن تلاش مي ‏کند. در دنيا چون تهيدستان زندگى مي ‏کند، امّا در آخرت چون سرمايه‏ داران محاکمه مي ‏شود. و در شگفتم از متکبّرى که ديروز نطفه‏ اى بي ‏ارزش، و فردا مردارى گنديده خواهد بود و در شگفتم از آن کس که آفرينش پديده ‏ها را مي ‏نگرد و در وجود خدا ترديد دارد و در شگفتم از آن کس که مردگان را مي ‏بيند و مرگ را از ياد برده است، و در شگفتم از آن کس که پيدايش دوباره را انکار مي ‏کند در حالى که پيدايش آغازين را مي ‏نگرد، و در شگفتم از آن کس که خانه نابود شدنى، را آباد مي ‏کند امّا جايگاه هميشگى را از ياد برده است.

حکمت 128
تأثير عوامل زيست محيطى در سلامت
(عملى، بهداشتى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: در آغاز سرما خود را بپوشانيد، و در پايانش آن را دريابيد، زيرا با بدن‏ها همان مي ‏کند که با برگ درختان خواهد کرد: آغازش مي ‏سوزاند، و پايانش مي ‏روياند.

حکمت 130
توجّه به فنا پذيرى دنيا
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (امام عليه السّلام، وقتى از جنگ صفّين برگشت و به قبرستان پشت دروازه کوفه رسيد رو به مردگان کرد.) اى ساکنان خانه‏ هاى وحشت زا، و محلّه‏ هاى خالى و گروهاى تاريک، اى خفتگان در خاک، اى غريبان، اى تنها شدگان، اى وحشت زدگان، شما پيش از ما رفتيد و ما در پى شما روانيم، و به شما خواهيم رسيد. امّا خانه‏ هايتان ديگران در آن سکونت گزيدند و امّا زنانتان با ديگران ازدواج کردند، و امّا اموال شما در ميان ديگران تقسيم شد اين خبرى است که ما داريم، حال شما چه خبر داريد (سپس به اصحاب خود رو کرد و فرمود) بدانيد که اگر اجازه سخن گفتن داشتند، شما را خبر مي ‏دادند که: بهترين توشه، تقوا است.

حکمت 131
و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (شنيد مردى دنيا را نکوهش مي ‏کند.) (اخلاقى، اجتماعى)
1- توبيخ نکوهش کننده دنيا:
اى نکوهش کننده دنيا، که خود به غرور دنيا مغرورى و با باطل‏ هاى آن فريب خوردى خود فريفته دنيايى و آن را نکوهش مي ‏کنى آيا تو در دنيا جرمى مرتکب شده ‏اى يا دنيا به تو جرم کرده است کى دنيا تو را سرگردان کرد و در چه زمانى تو را فريب داد آيا با گورهاى پدرانت که پوسيده ‏اند (تو را فريب داد) يا آرامگاه مادرانت که در زير خاک آرميده ‏اند آيا با دو دست خويش بيماران را درمان کرده ‏اى و آنان را پرستارى کرده و در بسترشان خوابانده ‏اى‏ درخواست شفاى آنان را کرده، و از طبيبان داروى آنها را تقاضا کرده ‏اى در آن صبحگاهان که داروى تو به حال آنان سودى نداشت، و گريه تو فايده ‏اى نکرد، و ترس تو آنان را سودى نرساند، و آنچه مي ‏خواستى به دست نياوردى، و با نيروى خود نتوانستى مرگ را از آنان دور کنى. دنيا براى تو حال آنان را مثال زد، و با گورهايشان، گور، خودت را به رخ تو کشيد.
2- خوبيها و زيباييهاى دنيا:
همانا دنيا سراى راستى براى راست گويان، و خانه تندرستى براى دنيا شناسان، و خانه بي ‏نيازى براى توشه‏ گيران، و خانه پند، براى پندآموزان است. دنيا سجده‏ گاه دوستان خدا، نمازگاه فرشتگان الهى، فرودگاه وحى خدا، و جايگاه تجارت دوستان خداست، که در آن رحمت خدا را به دست آوردند، و بهشت را سود بردند. چه کسى دنيا را نکوهش مي ‏کند و جدا شدنش را اعلام داشته، و فرياد زد که ماندگار نيست، و از نابودى خود و اهلش خبر داده است و حال آن که (دنيا) با بلاى خود بلاها را نمونه آورد، و با شادمانى خود آنان را به شادمانى رساند. در آغاز شب به سلامت گذشت، امّا در صبحگاهان با مصيبتى جانکاه بازگشت، تا مشتاق کند، و تهديد نمايد، و بترساند، و هشدار دهد، پس مردمى در بامداد با پشيمانى، دنيا را نکوهش کنند، و مردمى ديگر در روز قيامت آن را مي ‏ستايند، دنيا حقائق را به يادشان آورد، ياد آور آن شدند، از رويدادها برايشان حکايت کرد، او را تصديق کردند، و اندرزشان داد، پند پذيرفتند.

حکمت 133
اقسام مردم و دنيا
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: دنيا گذرگاه عبور است، نه جاى ماندن، و مردم در آن دو دسته ‏اند: يکى آن که خود را فروخت و به تباهى کشاند، و ديگرى آن که خود را خريد و آزاد کرد.

حکمت 134
حقوق دوستان
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: دوست، دوست نيست مگر آن که حقوق برادرش را در سه جايگاه نگهبان باشد: در روزگار گرفتارى، آن هنگام که حضور ندارد، و پس از مرگ.

حکمت 136
فلسفه احکام الهى
(اخلاقى، معنوى)
و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: نماز، موجب نزديکى هر پارسايى به خداست، و حج جهاد هر ناتوان است. هر چيزى زکاتى دارد، و زکات تن، روزه، و جهاد زن، نيکو شوهر دارى است.

حکمت 137
صدقه راه نزول روزى
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: روزى را با صدقه دادن فرود آوريد.

حکمت 138
نقش يا دانش الهى در انفاق
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آن که پاداش الهى را باور دارد، در بخشش سخاوتمند است.

حکمت 140
قناعت و بي‏نيازى
(اقتصادى) و درود خدا بر او، فرمود: آن که ميانه روى کند تهيدست نخواهد شد.

حکمت 141
راه آسايش
(اجتماعى، اقتصادى) و درود خدا بر او، فرمود: اندک بودن تعداد زن و فرزند يکى از دو آسايش است.

حکمت 142
دوستي ‏ها و خردمندى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: دوستى کردن نيمى از خردمندى است.

حکمت 143
غمها و پيرى زودرس
(اخلاقى، بهداشت روانى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: اندوه خوردن، نيمى از پيرى است.

حکمت 144
تناسب بردبارى با مصيبت‏ها
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: صبر به اندازه مصيبت فرود آيد، و آن که در مصيبت بي ‏تاب بر رانش زند، اجرش نابود مي ‏گردد.

حکمت 146
ارزش دعا، صدقه و زکات دادن
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: ايمان خود را با صدقه دادن، و اموالتان را با زکات دادن نگاه‏داريد، و امواج بلا را با دعا از خود برانيد.

حکمت 147
(علمى، اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (کميل بن زياد مي ‏گويد: امام دست مرا گرفت، و به سوى قبرستان کوفه برد، آنگاه آه پردردى کشيد و فرمود) اى کميل بن زياد اين قلب‏ها بسان ظرفهايى هستند، که بهترين آنها، فراگيرترين آنهاست، پس آنچه را مي ‏گويم نگاه‏دار:
1- اقسام مردم (مردم شناسى
 مردم سه دسته اند، دانشمند الهى، و آموزنده ‏اى بر راه رستگارى، و پشّه‏ هاى دست خوش باد و طوفان و هميشه سرگردان، که به دنبال هر سر و صدايى مي ‏روند، و با وزش هر بادى حرکت مي ‏کنند، نه از روشنايى دانش نور گرفتند، و نه به پناهگاه استوارى پناه گرفتند.
2- ارزش‏هاى والاى دانش
اى کميل: دانش بهتر از مال است، زيرا علم، نگهبان تو است، و مال را تو بايد نگهبان باشى ، مال با بخشش کاستى پذيرد امّا علم با بخشش فزونى گيرد، و مقام و شخصيّتى که با مال به دست آمده با نابودى مال، نابود مي ‏گردد. اى کميل بن زياد شناخت علم راستين (علم الهى) آيينى است که با آن پاداش داده مي ‏شود، و انسان در دوران زندگى با آن خدا را اطاعت مي ‏کند، و پس از مرگ، نام نيکو به يادگار گذارد. دانش فرمانروا، و مال فرمانبر است.
3- ارزش دانشمندان
اى کميل ثروت اندوزان بى تقوا مرده گرچه به ظاهر زنده ‏اند، امّا دانشمندان، تا دنيا برقرار است زنده ‏اند، بدن‏هايشان گرچه در زمين پنهان امّا ياد آنان در دل‏ها هميشه زنده است.
4- اقسام دانش پژوهان
بدان که در اينجا (اشاره به سينه مبارک کرد) دانش فراوانى انباشته است، اى کاش کسانى را مي ‏يافتم که مي ‏توانستند آن را بياموزند آرى تيز هوشانى مي ‏يابم امّا مورد اعتماد نمي ‏باشند، دين را وسيله دنيا قرار داده، و با نعمت‏هاى خدا بر بندگان، و با برهان‏هاى الهى بر دوستان خدا فخر مي ‏فروشند. يا گروهى که تسليم حاملان حق مي ‏باشند امّا ژرف انديشى لازم را در شناخت حقيقت ندارند، که با اوّلين شبه ه‏اى، شک و ترديد در دلشان ريشه مي ‏زند پس نه آنها، و نه اينها، سزاوار آموختن دانش‏هاى فراوان من نمي ‏باشند. يا فرد ديگرى که سخت در پى لذّت بوده، و اختيار خود را به شهوت داده است، يا آن که در ثروت اندوزى حرص مي ‏ورزد، هيچ کدام از آنان نمي ‏توانند از دين پاسدارى کنند، و بيشتر به چهارپايان چرنده شباهت دارند، و چنين است که دانش با مرگ دارندگان دانش مي ‏ميرد.
5- ويژگي ‏هاى رهبران الهى
آرى خداوند زمين هيچ گاه از حجّت الهى خالى نيست، که براى خدا با برهان روشن قيام کند، يا آشکار و شناخته شده، يا بيمناک و پنهان، تا حجّت خدا باطل نشود، و نشانه‏ هايشان از ميان نرود. تعدادشان چقدر و در کجا هستند به خدا سوگند که تعدادشان اندک ولى نزد خدا بزرگ مقدارند، که خدا به وسيله آنان حجّت‏ها و نشانه هاى خود را نگاه مي ‏دارد، تا به کسانى که همانندشان هستند بسپارد، و در دل‏هاى آنان بکارد، آنان که دانش، نور حقيقت بينى را بر قلبشان تابيده، و روح يقين را دريافته ‏اند، که آنچه را خوشگذاران‏ها دشوار مي ‏شمارند، آسان گرفتند، و با آنچه که ناآگاهان از آن هراس داشتند أنس گرفتند. در دنيا با بدن‏هايى زندگى مي ‏کنند، که ارواحشان به جهان بالا پيوند خورده است، آنان جانشينان خدا در زمين، و دعوت کنندگان مردم به دين خدايند. آه، آه، چه سخت اشتياق ديدارشان را دارم کميل هر گاه خواستى باز گرد.

حکمت 148
نقش سخن در شناخت انسان (رفتار شناسى)
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: انسان زير زبان خود پنهان است.

حکمت 149
ضرورت خودشناسى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: نابود شد کسى که ارزش خود را ندانست.

حکمت 150
ضدّ ارزش‏ها و هشدارها
(اخلاقى، اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (مردى از امام در خواست اندرز کرد.) از کسانى مباش که بدون عمل صالح به آخرت اميدوار است، و توبه را با آرزوهاى دراز به تأخير مي ‏اندازد، در دنيا چونان زاهدان، سخن مي ‏گويد، اما در رفتار همانند دنيا پرستان است، اگر نعمت‏ها به او برسد سير نمي ‏شود، و در محروميّت قناعت ندارد، از آنچه به او رسيد شکر گزار نيست، و از آنچه مانده زياده طلب است. ديگران را پرهيز مي ‏دهد اما خود پروا ندارد به فرمانبردارى امر مي ‏کند اما خود فرمان نمي ‏برد، نيکوکاران را دوست دارد، اما رفتارشان را ندارد گناهکاران را دشمن دارد اما خود يکى از گناهکاران است، و با گناهان فراوان مرگ را دوست نمي ‏دارد، اما در آنچه که مرگ را ناخوشايند ساخت پافشارى دارد، اگر بيمار شود پشيمان مي ‏شود، و اگر تندرست باشد سرگرم خوشگذراني ‏هاست در سلامت مغرور و در گرفتارى نا اميد است اگر مصيبتى به او رسد به زارى خدا را مي ‏خواند. اگر به گشايش دست يافت مغرورانه از خدا روى بر مي ‏گرداند، نفس به نيروى گمان ناروا، بر او چيرگى دارد، و او با قدرت يقين بر نفس چيره نمي ‏گردد. براى ديگران که گناهى کمتر از او دارند نگران، و بيش از آنچه که عمل کرده اميدوار است. اگر بى نياز گردد مست و مغرور شود، و اگر تهيدست گردد، مأيوس و سست شود. چون کار کند در آن کوتاهى ورزد، و چون چيزى خواهد زياده روى نمايد، چون در برابر شهوت قرار گيرد گناه را بر گزيده، توبه را به تأخير انداز، و چون رنجى به او رسد از راه ملت اسلام دورى گزيند، عبرت آموزى را طرح مي ‏کند امّا خود عبرت نمي ‏گيرد در پند دادن مبالغه مي ‏کند امّا خود پند پذير نمي ‏باشد. سخن بسيار مي ‏گويد، امّا کردار خوب او اندک است براى دنياى زودگذر تلاش و رقابت دارد امّا براى آخرت جاويدان آسان مي ‏گذرد سود را زيان، و زيان را سود مي ‏پندار از مرگ هراسناک است امّا فرصت را از دست مي ‏دهد گناه ديگرى را بزرگ مي ‏شمارد، امّا گناهان بزرگ خود را کوچک مي ‏پندارد، طاعت ديگران را کوچک و طاعت خود را بزرگ مي ‏داند مردم را سرزنش مي کند، امّا خود را نکوهش نکرده با خود رياکارانه بر خورد مى‏کند خوشگذرانى با سرمايه‏داران را بيشتر از ياد خدا با مستمندان دوست دارد، به نفع خود بر زيان ديگران حکم مى‏کند امّا هرگز به نفع ديگران بر زيان خود حکم نخواهد کرد، ديگران را هدايت امّا خود را گمراه مي ‏کند، ديگران از او اطاعت مي ‏کنند، و او مخالفت مي ‏ورزد، حق خود را به تمام مي ‏گيرد امّا حق ديگران را به کمال نمي ‏دهد، از غير خدا مي ‏ترسد، امّا از پروردگار خود نمي ‏ترسد
مي ‏گويم: (اگر در نهج البلاغه جز اين حکمت وجود نداشت، همين يک حکمت براى اندرز دادن کافى بود اين سخن، حکمتى رسا، و عامل بينايى انسان آگاه، و عبرت آموز صاحب انديشه است )

حکمت 151
ضرورت آينده نگرى
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: هر کس را پايانى است، تلخ يا شيرين.

حکمت 152
توجه به فنا پذيرى
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آنچه روى مي ‏آورد، باز مي ‏گردد، و چيزى که باز گردد گويى هرگز نبوده است

حکمت 153
صبر و پيروزى
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: انسان شکيبا، پيروزى را از دست نمي ‏دهد، هر چند زمان آن طولانى شود.

حکمت 154
اهميّت نيّت‏ها
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آن کس که از کار مردمى خشنود باشد، چونان کسى است که همراه آنان بوده و هر کس که به باطلى روى آورد، دو گناه بر عهده او باشد، گناه کردار باطل، و گناه خشنودى به کار باطل.

حکمت 158
روش برخورد با دوستان بد
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: برادرت را با احسانى که در حق او مي ‏کنى سرزنش کن، و شر او را با بخشش باز گردان.

حکمت 159
پرهيز از مواضع اتّهام
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع)فرمود: کسى که خود را در جايگاه تهمت قرار داد، نبايد جز خود را نکوهش کند

حکمت 161
ارزش مشورت و پرهيز از خودمحورى
(اخلاقى، سياسى، اجتماعى) و درود خدا بر او،   امام علي (ع) فرمود: هر کس خود رأى شد به هلاکت رسيد، و هر کس با ديگران مشورت کرد، در عقل‏هاى آنان شريک شد.

حکمت 162
ضرورت راز دارى
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آن کس که راز خود را پنهان دارد، اختيار آن در دست اوست.

حکمت 163
فقر و نابودى
(اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: فقر مرگ بزرگ است

حکمت 165
پرهيز از نا فرمانى خدا
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: هيچ اطاعتى از مخلوق، در نافرمانى پروردگار روا نيست.

حکمت 167
خود پسندى و محروميّت‏ها
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: خود پسندى مانع فزونى است.

حکمت 168
توجّه به فنا پذيرى دنيا
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آخرت نزديک، و زمان ماندن در دنيا اندک است.

حکمت 170
ضرورت ترک گناه
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: ترک گناه آسان‏تر از در خواست توبه است.

حکمت 173
ارزش مشورت‏ها
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آن کس که از افکار و آراء گوناگون استقبال کند، صحيح را از خطا خوب شناسد.

حکمت 175
راه درمان ترس
(اخلاقى، علمى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هنگامى که از چيزى مي ‏ترسى، خود را در آن بيفکن، زيرا گاهى ترسيدن از چيزى، از خود آن سخت‏تر است.

حکمت 178
روش نابود کردن بدي‏ها
(اخلاقى، سياسى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بدى را از سينه ديگران، با کندن آن از سينه خود، ريشه کن نما

حکمت 179
لجاجت و سستى اراده
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: لجاجت تدبير را سست مي ‏کند.

حکمت 181
ارزش دورانديشى و پرهيز از کوتاهى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع)فرمود: حاصل کوتاهى، پشيمانى، و حاصل دورانديشى، سلامت است.

حکمت 182
شناخت جايگاه سخن و سکوت
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آنجا که بايد سخن درست گفت، در خاموشى خيرى نيست، چنانکه در سخن نا آگاهانه نيز خيرى نخواهد بود.

حکمت 188
ضرورت حق گرايى
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر کس که با حق در آويزد نابود مي ‏گردد.

حکمت 189
ارزش صبر و خطر بي ‏تابى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  کسى را که شکيبايى نجات ندهد، بي ‏تابى او را هلاک گرداند.

حکمت 191
مشکلات دنيا
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  همانا انسان در دنيا تخته نشان تيرهاى مرگ، و ثروتى است دستخوش تاراج مصيبت‏ها: با هر جرعه نوشيدنى، گلو رفتنى، و در هر لقمه‏ اى، گلوگير شدنى است، و بنده نعمتى به دست نياورد جز آن که نعمتى از دست بدهد، و روزى به عمرش افزوده نمي ‏گردد جز با کم شدن روزى ديگر پس ما ياران مرگيم، و جان‏هاى ما هدف نابودي‏ها، پس چگونه به ماندن جاودانه اميدوار باشيم. در حالى که گذشت شب و روز بنايى را بالا نبرده جز آن که آن را ويران کرده، و به اطراف پراکند

حکمت 196
عبرت آموزى از إتلاف اموال
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  مالى که نابودى آن تو را پند مي ‏دهد، از دست نرفته است.

حکمت 197
روش درمان روح (روانشناسى بالينى)
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  اين دل‏ها همانند تن‏ها خسته مي ‏شوند، براى نشاط آن به سخنان تازه حکيمانه روى بياوريد.

حکمت 201
امدادهاى الهى و حفظ انسان
(اعتقادى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  با هر انسانى دو فرشته است که او را حفظ مي ‏کنند، و چون تقدير الهى فرا رسد، تنهايش مي‏گذارند، که همانا زمان عمر انسان، سپرى نگهدارنده است.

حکمت 203
ياد مرگ و پرهيزکارى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  اى مردم از خدايى بترسيد که اگر سخنى گوييد مي ‏شنود، و اگر پنهان داريد مي ‏داند، و براى مرگى آماده باشيد، که اگر از آن فرار کنيد شما را مي ‏يابد، و اگر بر جاى خود بمانيد شما را مي ‏گيرد، و اگر فراموشش کنيد شما را از ياد نبرد.

حکمت 205
گنجايش نامحدود ظرف علم
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  هر ظرفى با ريختن چيزى در آن پر مي ‏شود جز ظرف دانش که هر چه در آن جاى دهى، وسعتش بيشتر مي‏شود.

حکمت 206
ره آورد حلم و بردبارى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  نخستين پاداش بردبار از بردباري ‏اش آن که مردم در برابر نادان، پشتيبان او خواهند بود.

حکمت 208
مراحل خودسازى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او،امام علي (ع) فرمود:  کسى که از خود حساب کشد، سود مي ‏برد، و آن که از خود غفلت کند زيان مي ‏بيند، و کسى که از خدا بترسد ايمن باشد، و کسى که عبرت آموزد آگاهى يابد، و آن که آگاهى يابد مي ‏فهمد، و آن که بفهمد دانش آموخته است

حکمت 209
خبر از ظهور حضرت مهدى عليه السّلام
(اعتقادى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: دنيا پس از سرکشى، به ما روى مي ‏کند، چونان شتر مادّه بد خو که به بچه خود مهربان گردد. (سپس اين آيه را خواند) «و اراده کرديم که بر مستضعفين زمين، منّت گذارده آنان را امامان و وارثان حکومت‏ها گردانيم»

حکمت 215
اختلاف آفت انديشه
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  اختلاف نابود کننده انديشه است.

حکمت 217
دگرگونى روزگار و شناخت انسان‏ها
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  در دگرگونى روزگار، گوهر شخصيّت مردان شناخته مي ‏شود.

حکمت 218
حسادت آفت دوستى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  حسادت بر دوست، از آفات دوستى است.

حکمت 221
آينده دردناک ستمکاران
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  بدترين توشه براى قيامت، ستم بر بندگان است.

حکمت 223
حياء و عيب پوشى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: آن کس که لباس حياء بپوشد، کسى عيب او را نبيند.

حکمت 224
برخى از ارزش‏هاى اخلاقى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  با سکوت بسيار، وقار انسان بيشتر شود، و با انصاف بودن، دوستان را فراوان کند، و با بخشش، قدر و منزلت انسان بالا رود، و با فروتنى، نعمت کامل شود، و با پرداخت هزينه‏ ها، بزرگى و سرورى ثابت گردد، و روش عادلانه، مخالفان را درهم شکند، و با شکيبايى در برابر بي ‏خرد، ياران انسان زياد گردند.

حکمت 225
حسادت و بيمارى
(اخلاقى، بهداشتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  شگفتا که حسودان از سلامتى خود غافل مانده ‏اند .

حکمت 226
طمع‏ورزى و خوارى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  طمعکارى همواره زبون و خوار است.

حکمت 227
ارکان ايمان
(اعتقادى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  (از ايمان پرسيدند). ايمان، بر شناخت با قلب، اقرار با زبان، و عمل با اعضاء و جوارح استوار است.

حکمت 228
ارزش‏ها و ضدّ ارزش‏ها
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کسى که از دنيا اندوهناک مي ‏باشد، از قضاء الهى خشمناک است، و آن کس که از مصيبت وارد شده شکوه کند از خدا شکايت کرده، و کسى که نزد توانگرى رفته و به خاطر سرمايه ‏اش برابر او فروتنى کند، دو سوّم دين خود را از دست داده است و آن کس که قرآن بخواند و وارد آتش جهنّم شود حتما از کسانى است که آيات الهى را بازيچه قرار داده است، و آن کس که قلب او با دنيا پرستى پيوند خورد، همواره جانش گرفتار سه مشکل است، اندوهى رها نشدنى، حرصى جدا نشدنى، و آرزويى نايافتنى.

حکمت 231
تعريف عدل و إحسان
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:  در تفسير آيه 90 سوره نحل «خدا به عدل و احسان فرمان مي ‏دهد» فرمود) عدل، همان انصاف، و احسان، همان بخشش است.

حکمت 232
ره آورد إنفاق
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: آن کس که با دست کوتاه ببخشد، از دستى بلند پاداش گيرد.
مي ‏گويم: (معنى سخن اين است که آنچه انسان از اموال خود در راه خير و نيکى انفاق مي ‏کند، هر چند کم باشد، خداوند پاداش او را بسيار مي ‏دهد، و منظور از «دو دست» در اينجا دو نعمت است، که امام عليه السّلام بين نعمت پروردگار، و نعمت از ناحيه انسان، را با کوتاهى و بلندى فرق گذاشته است که نعمت و بخشش از ناحيه بنده را کوتاه، و از ناحيه خداوند را بلند قرار داده است، بدان جهت که نعمت خدا هميشگى و چند برابر نعمت مخلوق است، چرا که نعمت خداوند اصل و اساس تمام نعمتها است، بنا بر اين تمام نعمتها به نعمتهاى خدا باز مي ‏گردد، و از آن سرچشمه مي ‏گيرد).
 

حکمت 233
پرهيز از آغازگرى در مبارزه
(اخلاق اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (به فرزندش امام مجتبى عليه السّلام فرمود) کسى را به پيکار دعوت نکن، اما اگر تو را به نبرد خواندند بپذير، زيرا آغازگر پيکار تجاوزکار، و تجاوزکار شکست خورده است.
 

حکمت 234
تفاوت اخلاقى مردان و زنان
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: برخى از نيکوترين خلق و خوى زنان، زشت‏ترين اخلاق مردان است، مانند، تکبّر، ترس، بخل، هر گاه زنى متکبّر باشد، بيگانه را به حريم خود راه نمي ‏دهد، و اگر بخيل باشد اموال خود و شوهرش را حفظ مي ‏کند، و چون ترسان باشد از هر چيزى که به آبروى او زيان رساند فاصله مي ‏گيرد.«»
 

حکمت 235
نشانه خردمندى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (به امام گفتند، عاقل را به ما بشناسان، پاسخ داد:) خردمند آن است که هر چيزى را در جاى خود مي ‏نهد. (گفتند پس جاهل را تعريف کن فرمود) با معرّفى خردمند، جاهل را نيز شناساندم.
(يعنى جاهل کسى که هر چيزى را در جاى خود نمي ‏گذارد، بنا بر اين با ترک معرّفى مجدّد، جاهل را شناساند)
 

حکمت 236
زشتى دنياى حرام
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: به خدا سوگند اين دنياى شما که به انواع حرام آلوده است، در ديده من از استخوان خوکى که در دست بيمارى جذامى باشد، پست‏تر است
 

حکمت 237
اقسام عبادت
(عبادى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: گروهى خدا را به اميد بخشش پرستش کردند، که اين پرستش بازرگانان است، و گروهى او را از روى ترس عبادت کردند که اين عبادت بردگان است، و گروهى خدا را از روى سپاسگزارى پرستيدند و اين پرستش آزادگان است.
 

حکمت 238
مشکلات تشکيل خانواده
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:زن و زندگى، همه ‏اش زحمت و دردسر است و زحمت بارتر اينکه چاره ‏اى جز بودن با او نيست«».

حکمت 239
زشتى سستى و سخن چينى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر کس تن به سستى دهد، حقوق را پايمال کند، و هر کس سخن چين را پيروى کند دوستى را به نابودى کشاند.
 

حکمت 240
غصب و ويرانى
(اقتصادى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: سنگ غصبى در بناى خانه، مايه ويران شدن آن است.
(اين سخن از رسول خدا نقل شده است، و اينکه سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و على عليه السّلام شبيه يکديگرند جاى شگفتى نيست براى اينکه هر دو از يک جا سر چشمه گرفته و در دو ظرف ريخته شده است).
 

حکمت 241
آينده دردناک ستمکاران
(سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: روزى که ستمديده از ستمکار انتقام کشد، سخت‏تر از روزى است که ستمکار بر او ستم روا مي ‏داشت.
 

حکمت 242
ارزش ترس از خداوند
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : از خدا بترس هر چند اندک، و ميان خود و خدا پرده ‏اى قرار ده هر چند نازک
 

حکمت 243
روش صحيح پاسخگويى
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هرگاه پاسخ‏ها همانند و زياد شد، پاسخ درست پنهان گردد.
 

حکمت 244
مسؤوليّت نعمت‏هاى الهى
(اعتقادى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: خدا را در هر نعمتى حقّى است، هر کس آن را بپردازد، فزونى يابد، و آن کس که نپردازد و کوتاهى کند، در خطر نابودى قرار گيرد.
 

حکمت 245
کاستى قدرت و کنترل شهوت
(اخلاقى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هنگامى که توانايى فزونى يابد، شهوت کاستى گيرد.
 

حکمت 246
هشدار از پشت کردن نعمت‏ها
(معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از فرار نعمت‏ها بپرهيزيد، زيرا هر گريخته ‏اى باز نمي ‏گردد.
 

حکمت 247
ره‏آورد سخاوت
اقتصادى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بخشش بيش از خويشاوندى محبّت آورد.
 

حکمت 248
تقويت خوشبيني ‏ها
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: چون کسى به تو گمان نيک برد، خوشبينى او را تصديق کن.
 

حکمت 249
بهترين عمل‏ها
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بهترين کارها آن است که با ناخشنودى در انجام آن بکوشى.
 

حکمت 250
خداشناسى در حوادث روزگار
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : خدا را از سست شدن اراده‏ هاى قوى، گشوده شدن گره ‏هاى دشوار، و درهم شکسته شدن تصميم‏ها، شناختم

حکمت 251
تلخي ‏هاى و شيريني ‏هاى دنيا و آخرت
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: تلخکامى دنيا، شيرينى آخرت، و شيرينى دنياى حرام، تلخى آخرت است.
 

حکمت 252
فلسفه احکام الهى
(اخلاقى، اجتماعى، اعتقادى)
و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: خدا «ايمان» را براى پاکسازى دل از شرک، و «نماز» را براى پاک بودن از کبر و خودپسندى، و «زکات» را عامل فزونى روزى، و «روزه» را براى آزمودن اخلاص بندگان، و «حج» را براى نزديکى و همبستگى مسلمانان، و «جهاد» را براى عزّت اسلام، و «امر به معروف» را براى اصلاح توده ‏هاى ناآگاه، و «نهى از منکر» را براى بازداشتن بي ‏خردان از زشتي ‏ها، «صله رحم» را براى فراوانى خويشاوندان، و «قصاص» را براى پاسدارى از خون‏ها، و اجراى «حدود» را براى بزرگداشت محرّمات الهى، و ترک «مي ‏گسارى» را براى سلامت عقل، و دورى از «دزدى» را براى تحقّق عفّت، و ترک «زنا» را براى سلامت نسل آدمى، و ترک «لواط» را براى فزونى فرزندان، و «گواهى دادن» را براى به دست آوردن حقوق انکار شده، و ترک «دروغ» را براى حرمت نگهداشتن راستى، و «سلام» کردن را براى امنيّت از ترس‏ها، و «امامت» را براى سازمان يافتن امور امّت، و «فرمانبردارى از امام» را براى بزرگداشت مقام رهبرى، واجب کرد.
 

حکمت 253
روش سوگند دادن ستمکار
(سياسى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: آنگاه که خواستيد ستمکارى را سوگند دهيد از او بخواهيد که بگويد (از جنبش و نيروى الهى بيزار است» زيرا اگر به دروغ سوگند خورد، پس از بيزارى، در کيفر او شتاب شود، امّا اگر در سوگند خود بگويد «به خدايى که جز او خدايى نيست» در کيفرش شتاب نگردد، چه او خدا را به يگانگى ياد کرد.
 

حکمت 254
تلاش در انفاقهاى اقتصادى
(اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اى فرزند آدم خودت وصىّ مال خويش باش، امروز به گونه ‏اى عمل کن که دوست دارى پس از مرگت عمل کنند.
 

حکمت 255
تندخويى و جنون
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: تندخويى بي ‏مورد نوعى ديوانگى است، زيرا که تندخو پشيمان مي ‏شود، و اگر پشيمان نشد پس ديوانگى او پايدار است.
 

حکمت 256
حسادت و بيمارى
(اخلاقى، بهداشتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: سلامت تن در دورى از حسادت است.
 

حکمت 257
راه شاد کردن ديگران (اخلاق خانواده)
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اى کميل خانواده ‏ات را فرمان ده که روزها در به دست آوردن بزرگوارى، و شب‏ها در رفع نياز خفتگان بکوشند. سوگند به خدايى که تمام صداها را مي ‏شنود، هر کس دلى را شاد کند، خداوند از آن شادى لطفى براى او قرار دهد که به هنگام مصيبت چون آب زلالى بر او باريدن گرفته و تلخى مصيبت را بزدايد چنان که شتر غريبه را از چراگاه دور سازند.
 

حکمت 258
صدقه و توانگرى
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر گاه تهيدست شديد با صدقه دادن، با خدا تجارت کنيد.
 

حکمت 259
شناخت جايگاه وفادارى
(اخلاقى اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: وفادارى با خيانتکاران نزد خدا نوعى خيانت، و خيانت به خيانتکاران نزد خدا وفادارى است.

حکمت 260
پرهيز از مهلت دادن‏ هاى خدا
(اعتقادى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بسا احسان پياپى خدا، گناهکار را گرفتار کند و پرده ‏پوشى خدا او را مغرور سازد، و با ستايش مردم فريب خورد، و خدا هيچ کس را همانند مهلت دادن، مورد آزمايش قرار نداد.
مي ‏گويم: (اين سخن امام عليه السّلام در کلمات گذشته آمده بود، امّا چون در اينجا عبارات زيبا و مفيدى اضافه بر گذشته وجود داشت آن را نقل کردم).

بخش حکمت‏هاى شگفتي ‏آور از سخنان امير المؤمنين عليه السّلام
(در اين فصل برخى از سخنان برگزيده شگفتي ‏آور امام را مي ‏آوريم که احتياج به تفسير و تحليل دارد).
1- روايتى از امام  اشاره به ظهور امام زمان عليه السّلام
چون آنگونه شود، پيشواى دين قيام کند، پس مسلمانان پيرامون او چونان ابر پاييزى گرد آيند.
(«يعسوب» يعنى بزرگ مسلمانان، و «قزع» يعنى ابرهاى پاييزى)
2- روايتى ديگر از امام سخنورى اين سخنران، زبردست ماهرى است.
(«شحشح» يعنى مهارت دارد، به کسى که خوب حرف مي ‏زند يا خوب راه مي ‏رود گويند، ولى در موارد ديگر «شحشح» يعنى فردى بخيل)
3- روايتى ديگر از امام پرهيز از دشمنى کردن دشمنى، رنج‏ها و سختي ‏هايى هلاک کننده دارد.
(«قحم» يعنى مهلکه ‏ها، زيرا دشمنى آنان را به هلاکت مي ‏رساند، و به معنى سختي ‏ها نيز آمده که مي ‏گويند «قحمة الاعراب»، يعنى روزگار سختى و گرسنگى عرب‏ها به گونه‏اى که اموالشان تمام مي ‏شود، و معنى «تقحّم» همين است که مي ‏گويند خشکسالى روستاييان را به سرزمين‏هاى سبز و آباد کشانده است).
4- روايتى ديگر از امام سرپرستى زنان چون زنان بالغ شوند، خويشاوندان پدرى براى سرپرستى آنان سزاوارترند.
منظور از «نصّ» آخرين درجه هر چيز است، مانند «نصّ» در سير، که به معنى آخرين مرحله توانايى مرکب است، هنگامى که مي ‏گوييم، «نصصت الرّجل عن الآمر» آنقدر سؤال از کسى بشود که آنچه مي ‏داند بيان کند، بنا بر اين «نصّ الحقاق» بمعنى رسيدن به مرحله بلوغ است که پايان دوره کودکى است، اين جمله از فصيح‏ترين کنايات و شگفت آورترين آنها است، منظور امام اين است، هنگامى که زنان باين مرحله برسند «عصبه»: مردان خويشاوند پدرى که محرم آنان هستند، مانند برادر، و عمو، به حمايت آنها سزاوارتر از مادرند، و هم چنين در انتخاب همسر براى آنها، و منظور از حقاق مخالفت و درگيرى مادر، با عصبه، در مورد اين زن است، به طورى که هر کدام به ديگرى مي ‏گويد: من از تو احقّ هستم، گفته مي ‏شود:«حاققته حقاقا» بمعنى رشد عقلى است، يعنى به مرحله‏ اى برسد که حقوق و احکام در باره او اجرا شود، اما آن کس که نصّ الحقائق نقل کرده منظورش از حقايق، جمع «حقيقت» است. اين بود معنايى که «ابو عبيد قاسم بن سلام»«» براى اين جمله کرده است، اما نظر من اين است که منظور از «نصّ الحقاق» اين است که زن به مرحله ‏اى برسد که جائز باشد تزويج کند، و اختياردار حقوق خود شود، اين در حقيقت تشبيه به «حقاق» در شتر است چرا که «حقاق» جمع حقّه و «حق» است به معنى شترى که سه سالش تمام و آماده بهره ‏بردارى است. «حقائق» نيز جمع حقّه است، بنا بر اين هر دو تعبير به يک معنى باز مي ‏گردد، هر چند معنى دوم به روش عرب شبيه ‏تر است.
5- روايتى ديگر از امام تأثير ايمان در روح ايمان نقطه ‏اى نورانى در قلب پديد آورد که هر چه ايمان رشد کند آن نيز فزونى يابد.
(لمظة نقطه سياه يا سفيد است، مي ‏گويند فرس المظ، يعنى اسبى که در لب او نقطه سپيدى باشد)
6- روايتى ديگر از امام ضرورت پرداخت زکات هر گاه انسان طلبى دارد که نمي ‏داند وصول مي ‏شود يا نه، پس از دريافت آن واجب است زکات آن را براى سالى که گذشته، بپردازد.
مي ‏گويم: (بنا بر اين «دين ظنون» آن است که طلب کار نمي ‏داند آيا مي ‏تواند از بدهکار وصول کند يا نه گويا طلب کار در حال ظنّ و گمان است، گاهى اميد دارد که بتواند آن را بستاند، و گاهى اميد دارد که بتواند آن را بستاند، و گاهى نه، اين از فصيح‏ترين سخنان است، همچنين هر کارى که طالب آن هستى و نمي ‏دانى در چه موضعى نسبت به آن خواهى بود، آن را «ظنون» گويند. و گفته اعشى شاعر عرب از همين باب است، آنجا که مي ‏گويد: «چاهى که معلوم نيست آب دارد يا نه، و از محلى که باران گير باشد دور است، نمي ‏شود آن را همچون فرات، که پر از آب است، و کشتى و شناگر ماهر را از پا در مي ‏آورد، قرار داد» «جدّ» چاه قديمى بيابانى را گويند، و ظنون آن است که معلوم نيست آب دارد يا نه).
7- روايتى ديگر از امام (وقتى لشکرى را در راه جنگ مشايعت مي ‏کرد فرمود) اخلاق نظامى تا مي ‏توانيد از زنان دورى کنيد
مى گويم: (معنى اين سخن آن که از ياد زنان و توجّه دل به آنها در هنگام جنگ، اعراض کنيد، و از نزديکى با آنان امتناع ورزيد، چه اينکه اين کار بازوان حميّت را سست، و در تصميم شما خلل ايجاد مي ‏نمايد، و از حرکت سريع، و کوشش در جنگ باز مي ‏دارد، هر کس که از چيزى امتناع ورزد گفته مي ‏شود «عذب عنه» و «عازب» و «عذوب» به معنى کسى است که از خوردن و آشاميدن امتناع مي ‏ورزد).
8- روايتى ديگر از امام اميد به پيروزى مسلمان چونان تيراندازى ماهرى است که انتظار دارد، در همان نخستين تيراندازى پيروز گردد. مي ‏گويم: (ياسرون، کسانى هستند که با تيرها بر سر شترى مسابقه مي ‏دهند، و فالج، يعنى چيره دست پيروز، مي ‏گويند. قد فلج عليهم و فلجهم. يعنى بر آنان پيروز شدند، و آنان را مغلوب کردند، و راجز«» مي ‏گويد: چيره دستى را ديدم که پيروز شد.)
9- روايتى ديگر از امام جهاد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر گاه آتش جنگ شعله مي کشيد، ما به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پناه مي ‏برديم، که در آن لحظه کسى از ما همانند پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به دشمن نزديک‏تر نبود.
(وقتى ترس از دشمن بزرگ مي ‏نمود، و جنگ به گونه ‏اى مي ‏شد که گويا جنگجويان را مي ‏خواهد در کام خود فرو برد، مسلمانان به پيامبر پناهنده مي ‏شدند، تا رسول خدا شخصا به نبرد پردازد، و خداوند به وسيله او نصرت و پيروزى را بر آنان نازل فرمايد، و در سايه آن حضرت ايمن گردند، اما جمله
«اذا احمرّ البأس» کنايه از شدّت کارزار است. در اين باره سخنان متعدّدى گفته شده که بهترين آنها اينکه امام داغى جنگ را به شعله‏ هاى سوزان آتش تشبيه کرده است، و از چيزهايى که اين نظر را تقويت مي ‏کند، سخن پيامبر در جنگ حنين است، هنگامى که نبرد سخت شد و شمشير زدن مردم را در جنگ «هوازن» مشاهده کرد فرمود: «الآن حمى الوطيس» اکنون تنور جنگ داغ شد، «وطيس» تنور آتش است، بنا بر اين رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم داغى و گرمى جنگ را به افروختگى و شدّت شعله ‏ورى آتش تشبيه فرموده است).

ادامه حکمت‏ها
حکمت 261
مظلوميّت امام على عليه السّلام
(سياسى، تاريخى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (آن هنگام که تهاجم ياران معاويه به شهر انبار، و غارت کردن آن را شنيد، تنها و پياده به طرف پادگان نظامى کوفه «نخيله»«» حرکت کرد، مردم خود را به او رسانده، گفتند اى امير مؤمنان ما آنان را کفايت مي ‏کنيم، فرمود) شما از انجام کار خود درمانده ‏ايد چگونه کار ديگرى را برايم کفايت مي ‏کنيد اگر رعاياى پيش از من از ستم حاکمان مي ‏ناليدند، امروز من از رعيّت خود مي ‏نالم، گويى من پيرو، و آنان حکمرانند، يا من محکوم و آنان فرمانروايانند. وقتى سخن امام در يک سخنرانى طولانى که برخى از آن را در ضمن خطبه ‏هاى گذشته آورديم، به اينجا رسيد. (دو نفر از ياران جلو آمدند و يکى گفت: من جز خود و برادرم را در اختيار ندارم، اى امير المؤمنان فرمان ده تا هر چه خواهى انجام دهم، امام فرمود) شما کجا و آنچه من مي ‏خواهم کجا
 

حکومت 262
مشکل حقّ ناشناسى
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (حارث بن حوت نزد امام آمد و گفت: آيا چنين پندارى که من اصحاب جمل را گمراه مي ‏دانم چنين نيست، امام فرمود) اى حارث تو زير پاى خود را ديدى، امّا به پيرامونت نگاه نکردى، پس سرگردان شدى، تو حق را نشناختى تا بدانى که اهل حق چه کسانى مي ‏باشند و باطل را نيز نشناختى تا باطل گرايان را بدانى. (حارث گفت: من و سعد بن مالک، و عبد اللّه بن عمر، از جنگ کنار مي ‏رويم، امام فرمود) همانا سعد و عبد اللّه بن عمر، نه حق را يارى کردند، و نه باطل را خوار ساختند.
 

حکمت 263
مشکل هم نشينى با قدرتمندان
(سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: همنشين پادشاه، شير سوارى را ماند که ديگران حسرت منزلت او را دارند، ولى خود مي ‏داند که در جاى خطرناکى قرار گرفته است.
 

حکمت 264
نيکى به بازماندگان ديگران
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: به بازماندگان ديگران نيکى کنيد، تا حرمت بازماندگان شما را نگاه‏ دارند.
 

حکمت 265
گفتار حکيمان و درمان
(علمى، درمانى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : گفتار حکيمان اگر درست باشد درمان ، و اگر نادرست، درد جان است.
 

حکمت 266
روش صحيح پاسخ دادن
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (شخصى از امام پرسيد که ايمان را تعريف کن) فردا نزد من بيا تا در جمع مردم پاسخ گويم، که اگر تو گفتارم را فراموش کنى ديگرى آن را در خاطرش سپارد، زيرا گفتار چونان شکار رمنده است، يکى آن را به دست آورد، و ديگرى آن را از دست مي ‏دهد.
(پاسخ امام در حکمت 31 آمد که آن را نقل کرديم که ايمان را بر چهار شعبه تقسيم کرد)
 

حکمت 267
پرهيز از حرص ورزى در کسب روزى
(اعتقادى، معنوى)و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: اى فرزند آدم اندوه روز نيامده را بر امروزت ميفزا، زيرا اگر روز نرسيده، از عمر تو باشد خدا روزى تو را خواهد رساند.

حکمت 268
اعتدال در دوستي ‏ها و دشمني ‏ها
(اخلاق اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود:در دوستى با دوست مدارا کن، شايد روزى دشمن تو گردد، و در دشمنى با دشمن نيز مدارا کن، زيرا شايد روزى دوست تو گردد.
 

حکمت 269
روش برخورد با دنيا
(اعتقادى، اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود : مردم در دنيا دو دسته ‏اند، يکى آن کس که در دنيا براى دنيا کار کرد، و دنيا او را از آخرتش بازداشت، بر بازماندگان خويش از تهيدستى هراسان، و از تهيدستى خويش در امان است، پس زندگانى خود را در راه سود ديگران از دست مي ‏دهد. و ديگرى آن که در دنيا براى آخرت کار مي ‏کند، و نعمت‏هاى دنيا نيز بدون تلاش به او روى مي ‏آورد، پس بهره هر دو جهان را چشيده، و مالک هر دو جهان مي ‏گردد، و با آبرومندى در پيشگاه خدا صبح مي ‏کند، و حاجتى را از خدا درخواست نمي ‏کند جز آن که روا مي ‏گردد.
 

حکمت 270
ضرورت حفظ اموال کعبه
(تاريخى، فقهى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود : (در زمان حکومت عمر، نسبت به فراوانى زيور و زينت‏هاى کعبه صحبت شد، گروهى گفتند آنها را براى لشکر اسلام مصرف کن، کعبه زر و زينت نمي ‏خواهد، وقتى از امير المؤمنين عليه السّلام پرسيدند، فرمود) همانا قرآن بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هنگامى نازل گرديد که اموال چهار قسم بود، اموال مسلمانان، که آن را بر أساس سهم هر يک از وارثان، تقسيم کرد، و غنيمت جنگى که آن را به نيازمندانش رساند، و خمس، که خدا جايگاه مصرف آن را تعيين فرمود، و صدقات، که خداوند راه‏هاى بخشش آن را مشخّص فرمود. و زيور آلات و زينت کعبه از اموالى بودند که خدا آن را به حال خود گذاشت، نه از روى فراموشى آن را ترک کرد، و نه از چشم خدا پنهان بود، تو نيز آن را به حال خود واگذار چنانکه خدا و پيامبرش آن را به حال خود واگذاشتند. (عمر گفت: اگر تو نبودى رسوا مي ‏شديم، و متعرّض زيور آلات کعبه نشد)
 

حکمت 271
روش صحيح قضاوت
(قضايى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (دو نفر دزد را خدمت امام آوردند که از بيت المال دزدى کرده بودند، يکى برده مردم، و ديگرى برده ‏اى جزو بيت المال بود، امام فرمود) برده ‏اى که از بيت المال است حدّى بر او نيست، زيرا مال خدا مقدارى از مال خدا را خورده است، امّا ديگرى بايد حدّ دزدى با شدّت بر او اجرا گردد (سپس دست او را بريد).

حکمت 272
ضرورت استقامت در برداشتن کجي ‏ها
(سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اگر از اين فتنه ‏ها و لغزشگاه با قدرت بگذرم، دگرگوني ‏هاى بسيار پديد مي ‏آورم.
 

حکمت 273 ضرورت توکّل به خداوند
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : به يقين بدانيد خداوند براى بنده خود هر چند با سياست و سخت کوش و در طرح و نقشه نيرومند باشد، بيش از آنچه که در علم الهى«» وعده فرمود، قرار نخواهد داد، و ميان بنده، هر چند ناتوان و کم سياست باشد، و آنچه در قرآن براى او رقم زده حايلى نخواهد گذاشت، هر کس اين حقيقت را بشناسد و به کار گيرد، از همه مردم آسوده ‏تر است و سود بيشترى خواهد برد. و آن که آن را واگذارد و در آن شک کند، از همه مردم گرفتارتر و زيانکارتر است، چه بسا نعمت داده شده ‏اى که گرفتار عذاب شود، و بسا گرفتارى که در گرفتارى ساخته شده و آزمايش گردد، پس اى کسى که از اين گفتار بهرمند مي ‏شوى، بر شکر گزارى بيفزاى، و از شتاب بى جا دست بردار، و به روزى رسيده قناعت کن.
 

حکمت 274
ضرورت عمل گرايى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: علم خود را نادانى، و يقين خود را شک و ترديد مپنداريد، پس هر گاه دانستيد عمل کنيد، و چون به يقين رسيديد اقدام کنيد.
 

حکمت 275
ضدّ ارزش‏هاى اخلاقى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: طمع به هلاکت مي ‏کشاند و نجات نمي ‏دهد، و به آنچه ضمانت کند، وفادار نيست، و بسا نوشنده آبى که پيش از سيراب شدن گلو گيرش شد، و ارزش آنچه که بر سر آن رقابت مي ‏کنند، هر چه بيشتر باشد، مصيبت از دست دادنش اندوه بارتر خواهد بود، و آرزوها چشم بصيرت را کور مي ‏کند، و آنچه روزى هر کسى است بى جستجو خواهد رسيد.
 

حکمت 276
پرهيز از دورويي ‏ها
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: خدايا به تو پناه مي ‏برم که ظاهر من در برابر ديده ‏ها نيکو، و درونم در آنچه که از تو پنهان مي ‏دارم، زشت باشد، و بخواهم با اعمال و رفتارى که تو از آن آگاهى، توجّه مردم را به خود جلب نمايم، و چهره ظاهرم را زيبا نشان داده با اعمال نادرستى که درونم را زشت کرده به سوى تو آيم، تا به بندگانت نزديک، و از خشنودى تو دور گردم.
 

حکمت 277
سوگند امام عليه السّلام
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: نه، سوگند به خدايى که با قدرت او شب تاريک را به سر برديم که روز سپيدى در پى داشت، چنين و چنان نبود.
 

حکمت 278
ارزش تداوم عمل
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کار اندکى که ادامه يابد، از کار بسيارى که از آن به ستوه آيى اميدوار کننده ‏تر است.

حکمت 279
شناخت جايگاه واجبات و مستحبّات
(عبادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر گاه مستحبات به واجبات زيان رساند آن را ترک کنيد.
 

حکمت 280
ياد قيامت و آمادگى
(اعتقادى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کسى که به ياد سفر طولانى آخرت باشد خود را آماده مي ‏سازد.
 

حکمت 281
برترى عقل از مشاهده چشم
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: انديشيدن همانند ديدن نيست، زيرا گاهى چشم‏ها دروغ مي ‏نماياند، امّا آن کس که از عقل نصيحت خواهد به او خيانت نمي ‏کند.
 

حکمت 282
غرور، آفت پندپذيرى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: ميان شما و پندپذيرى، پرده ‏اى از غرور و خودخواهى وجود دارد.
 

حکمت 283
علل سقوط جامعه
(اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: جاهلان شما پر تلاش، و آگاهان شما تن پرور و کوتاهى ورزند
 

حکمت 284
دانش نابود کننده عذرها
(علمى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: دانش، راه عذر تراشى را بهانه جويان بسته است.
 

حکمت 285
ضرورت استفاده از فرصت‏ها
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آنان که وقتشان پايان يافته خواستار مهلتند، و آنان که مهلت دارند کوتاهى مي ‏ورزند.
 

حکمت 286
سرانجام خوشي ‏ها
(سياسى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: مردم چيزى را نگفتند خوش باد، جز آن که روزگار، روز بدى را براى او تدارک ديد.
 

حکمت 287
مشکل درک قضا و قدر
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (از قدر پرسيدند، پاسخ داد:) راهى است تاريک، آن را مي ‏پماييد، و دريايى است ژرف، وارد آن نوشيد، و رازى است خدايى، خود را به زحمت نيندازيد.
 

حکمت 288
جهل و خوارى
(علمى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: هر گاه خدا بخواهد بنده ‏اى را خوار کند، دانش را از او دور سازد.
 

حکمت 289
الگوى کامل انسانيّت
(اخلاقى، اجتماعى، تربيتى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود : در گذشته برادرى دينى داشتم که در چشم من بزرگ مقدار بود چون دنياى حرام در چشم او بي ‏ارزش مي ‏نمود، و از شکم بارگى دور بود، پس آنچه را نمي ‏يافت آرزو نمي ‏کرد، و آنچه را مي ‏يافت زياده روى نداشت. در بيشتر عمرش ساکت بود، امّا گاهى که لب به سخن مي ‏گشود بر ديگر سخنوران برترى داشت، و تشنگى پرسش کنندگان را فرو مي ‏نشاند. به ظاهر ناتوان و مستضعف مي ‏نمود، امّا در برخورد جدّى چونان شير پيشه مي ‏خروشيد، يا چون مار بيابانى به حرکت در مي ‏آمد. تا پيش قاضى نمي ‏رفت دليلى مطرح نمي ‏کرد، و کسى را که عذرى داشت سرزنش نمي ‏کرد، تا آن که عذر او را مي ‏شنيد، از درد شکوه نمي ‏کرد، مگر پس از تندرستى و بهبودى، آنچه عمل مي ‏کرد مي ‏گفت، و بدانچه عمل نمي ‏کرد چيزى نمي ‏گفت، اگر در سخن گفتن بر او پيشى مي ‏گرفتند در سکوت مغلوب نمي ‏گرديد.و بر شنيدن بيشتر از سخن گفتن حريص بود. اگر بر سر دو راهى دو کار قرار مي ‏گرفت، مي ‏انديشيد که کدام يک با خواسته نفس نزديک‏تر است با آن مخالفت مي کرد، پس بر شما باد روى آوردن به اينگونه از ارزش‏هاى اخلاقى، و با يکديگر در کسب آنها رقابت کنيد، و اگر نتوانستيد، بدانيد که به دست آوردن برخى از آن ارزش‏هاى اخلاقى بهتر از رها کردن همه است.
 

حکمت 290
مسؤوليّت نعمت‏ها
(اعتقادى، اخلاقى) و درود خدا بر او ،  امام علي (ع) فرمود : اگر خدا بر گناهان وعده عذاب هم نمي ‏داد، لازم بود به خاطر سپاسگزارى از نعمت‏هايش نافرمانى نشود.
 

حکمت 291
روش تسليت گفتن
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (جهت تسليت گفتن به اشعث بن قيس در مرگ فرزندش) اى اشعث اگر براى پسرت اندوهناکى، به خاطر پيوند خويشاوندى سزاوارى، امّا اگر شکيبا باشى هر مصيبتى را نزد خدا پاداشى است. اى اشعث اگر شکيبا باشى تقدير الهى بر تو جارى مي ‏شود و تو پاداش داده خواهى شد و اگر بى تابى کنى نيز تقدير الهى بر تو جارى مي ‏شود و تو گناه کارى اى اشعث پسرت تو را شاد مي ‏ساخت و براى تو گرفتارى و آزمايش بود، و مرگ او تو را اندوهگين کرد در حالى که براى تو پاداش و رحمت است.
 

حکمت 292
عزاى پيامبر عليه السّلام و بي ‏تابي ‏ها
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (به هنگام دفن رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) همانا شکيبايى نيکوست جز در غم از دست دادنت، و بي ‏تابى ناپسند است جز در اندوه مرگ تو، مصيبت تو بزرگ، و مصيبت ‏هاى پيش از تو و پس از تو ناچيزند.
 

حکمت 293
دوستى با احمق هرگز
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: همنشين بي ‏خرد مباش، که کار زشت خود را زيبا جلوه داده، دوست دارد تو همانند او باشى.
 

حکمت 294
فاصله ميان شرق و غرب
(علمى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (از فاصله ميان مشرق و مغرب پرسيدند، فرمود:) به اندازه يک روز رفتن خورشيد.
 

حکمت 295
شناخت دوستان و دشمنان
(اخلاقى اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود:دوستان تو سه گروهند، و دشمنان تو نيز سه دسته ‏اند، امّا دوستانت: دوست تو و دوست دوست تو، و دشمن دشمن تو است، و امّا دشمنانت، پس دشمن تو، و دشمن دوست تو، و دوست دشمن تو است.
 

حکمت 296
پرهيز از دشمني ‏ها
(اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (شخصى را ديد که چنان بر ضد دشمنش مي ‏کوشيد که به خود زيان مي ‏رسانيد، فرمود:) تو مانند کسى هستى که نيزه در بدن خود فرو برد تا ديگرى را که در کنار اوست بکشد

حکمت 297
ضرورت عبرت گرفتن
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: عبرت‏ها چقدر فراوانند و عبرت پذيران چه اندک
 

حکمت 298
اعتدال در دشمني ‏ها
(اخلاقى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کسى که در دشمنى زياده روى کند گناهکار، و آن کس که در دشمنى کوتاهى‏
کند ستمکار است، و هر کس که بي ‏دليل دشمنى کند نمي ‏تواند با تقوا باشد
 

حکمت 299
نماز در نگرانى‏ها
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: آنچه که بين من و خدا نارواست اگر انجام دهم و مهلت دو رکعت نماز داشته باشم که از خدا عافيت طلبم، مرا اندوهگين نخواهد ساخت.
 

حکمت 300
شگفتى روزى بندگان
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود : (از امام پرسيدند چگونه خدا با فراوانى انسان‏ها به حسابشان رسيدگى مي ‏کند پاسخ داد:) آن چنانکه با فراوانى آنان روزيشان مي ‏دهد (و باز پرسيدند چگونه به حساب انسان‏ها رسيدگى مي ‏کند که او را نمي ‏بينند فرمود) همان گونه که آنان را روزى مي ‏دهد و او را نمي ‏بينند

حکمت 301
احتياط در فرستادن پيک‏ها و نامه ‏ها
(اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: فرستاده تو بيانگر ميزان عقل تو، و نامه تو گوياترين سخنگوى تو است
 

حکمت 302
نياز انسان به دعا
(معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:آن کس که به شدّت گرفتار دردى است نيازش به دعا بيشتر از تندرستى است که از بلا در امان است نمي ‏باشد.
 

حکمت 303
ارزش دنيا دوستى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: مردم فرزندان دنيا هستند و هيچ کس را بر دوستى مادرش نمي توان سرزنش کرد.
 

حکمت 304
ضرورت پاسخ دادن به درخواستها
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: نيازمندى که به تو روى آورده فرستاده خداست، کسى که از يارى او دريغ کند، از خدا دريغ کرده، و آن کس که به او بخشش کند، به خدا بخشيده است.
 

حکمت 305
غيرتمندى و ترک زنا
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: غيرتمند هرگز زنا نمي ‏کند.
 

حکمت 306
نگهدارندگى أجل
(اعتقادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: اجل، نگهبان خوبى است.
مي ‏گويم: معناى سخن امام اين است که انسان بر کشته شدن فرزندان بردبارى مي ‏کند امّا در غارت و ربوده شدن اموال بردبار نيست.)
 

حکمت 307
مشکل مال غارت شده
(اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: آدم داغدار مي ‏خوابد، امّا مال غارت شده، نمي ‏خوابد.
مي ‏گويم: (معناى سخن امام عليه السّلام اين است که انسان بر کشته شدن فرزندان بردبارى مي ‏کند امّا در غارت و ربوده شدن اموال بردبار نيست).
 

حکمت 308
ره آورد دوستى پدران
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:دوستى ميان پدران، سبب خويشاوندى فرزندان است، و خويشاوندى به دوستى نيازمندتر است از دوستى به خويشاوندى.
 

حکمت 309
ارزش گمان مؤمن
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از گمان مؤمنان بپرهيزيد که خدا حق را بر زبان آنان قرار داده است.
 

حکمت 310
ضرورت اطمينان به وعده‏هاى الهى
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: ايمان بنده ‏اى درست نباشد جز آن که اعتماد او به آنچه در دست خداست بيشتر از آن باشد که در دست اوست.
 

حکمت 311
نفرين امام عليه السّلام
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:(چون به شهر بصره رسيد خواست انس بن مالک را به سوى طلحه و زبير بفرستد تا آنچه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در باره آنان شنيده يادشان آورد، أنس، سر باز زد و گفت من آن سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را فراموش کردم، فرمود) اگر دروغ مي ‏گويى خداوند تو را به بيمارى برص (سفيدى روشن) دچار کند که عمّامه آن را نپوشاند.
(پس از نفرين امام (ع)، انس به بيمارى برص در سر و صورت دچار شد، که همواره نقاب مي ‏زد)
 

حکمت 312
روانشناسى عبادات
(علمى، عبادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود : دل‏ها را روى آوردن و نشاط، و پشت کردن و فرارى است، پس آنگاه که نشاط دارند آن را بر انجام مستحبّات واداريد، و آنگاه که پشت کرده بي ‏نشاط است، به انجام واجبات قناعت کنيد.
 

حکمت 313
جامعيّت قرآن
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:در قرآن اخبار گذشتگان، و آيندگان، و احکام مورد نياز زندگي ‏تان وجود دارد.
 

حکمت 314
روش برخورد با متجاوز
(سياسى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: سنگ را از همان جايى که دشمن پرت کرده، باز گردانيد، که شر را جز شر پاسخى نيست.
 

حکمت 315
روش نويسندگى
(علمى، هنرى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:(به نويسنده خود عبيد اللّه بن ابى رافع دستور داد) در دوات، ليقه بينداز، نوک قلم را بلند گير، ميان سطرها فاصله بگذار، و حروف را نزديک به يکديگر بنويس، که اين شيوه براى زيبايى خط بهتر است.
 

حکمت 316
پيشوايى مؤمنان و تبهکاران
(اعتقادى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:من پيشواى مؤمنان، و مال، پيشواى تبهکاران است.
مي ‏گويم: (معناى سخن امام اين است که مؤمنان از من پيروى مي ‏کنند و بدکاران پيرو مال مي ‏باشند آنگونه که زنبوران عسل از رئيس خود اطاعت دارند)
 

حکمت 317
اختلاف مسلمين و انحراف يهوديان
(اعتقادى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (شخصى يهودى به امام گفت: هنوز پيامبرتان را دفن نکرده، در باره‏ اش اختلاف کرديد، امام فرمود:) ما در باره آنچه که از او رسيده اختلاف کرديم، نه در خود او، امّا شما يهوديان، هنوز پاى شما پس از نجات از درياى نيل خشک نشده بود که به پيامبرتان گفتيد: «براى ما خدايى بساز، چنانکه بت پرستان خدايى دارند» و پيامبر شما گفت: «شما مردمى نادانيد»
 

حکمت 318
قاطعيّت در مبارزات
(سياسى، نظامى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:(از امام پرسيدند، با کدام نيرو بر حريفان خود پيروز شدى فرمود) کسى را نديدم جز آن که مرا در شکست خود يارى مي ‏داد  مي ‏گويم: (امام به اين نکته اشاره کرد که هيبت و ترس او در دل‏ها جاى مي ‏گرفت)
 

حکمت 319
ره‏آورد شوم تهيدستى
(اقتصادى)و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (به پسرش محمد حنفيّه سفارش کرد) اى فرزند من از تهيدستى بر تو هراسناکم، از فقر به خدا پناه ببر، که همانا فقر، دين انسان را ناقص، و عقل را سرگردان، و عامل دشمنى«» است.
 

حکمت 320
روش صحيح پرسيدن
(علمى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود:(شخصى مسئله پيچيده ‏اى سؤال کرد، فرمود) براى فهميدن بپرس، نه براى آزار دادن، که نادان آموزش گيرنده، همانند داناست، و همانا داناى بي ‏انصاف چون نادان بهانه جو است.
 

حکمت 321
قاطعيّت رهبرى در مشورت
(سياسى، اجتماعى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (عبد اللّه بن عباس در مسئله ‏اى نظر داد که امام آن را قبول نداشت و فرمود) بر تو است که رأى خود را به من بگويى، و من بايد پيرامون آن بينديشم، آنگاه اگر خلاف نظر تو فرمان دادم بايد اطاعت کنى.«»
 

حکمت 322
ضرورت تقويت روحيّه مردم پس از جنگ
(سياسى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (وقتى امام از جنگ صفّين باز مي ‏گشت به محلّه شباميان رسيد، آواز گريه زنان بر کشتگان جنگ را شنيد، ناگاه حرب بن شرحبيل شبامى بزرگ قبيله شباميان خدمت امام رسيد به او فرمود) آيا آن گونه که مي ‏شنوم، زنان شما بر شما چيره شده ‏اند چرا آنان را از گريه و زارى باز نمي ‏داريد (حرب پياده و امام سوار بر اسب مي ‏رفتند، به او فرمود) باز گرد، که پياده رفتن رييس قبيله ‏اى چون تو پشت سر من، موجب انحراف زمامدار و زبونى مؤمن است.
 

حکمت 323
علل انحراف خوارج
(سياسى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (در جنگ نهروان هنگامى که از کنار کشتگان خوارج مي ‏گذشت فرمود) بدا به حال شما آن که شما را فريب داد به شما زيان رساند. (پرسيدند چه کسى آنان را فريفت، اى امير المؤمنين عليه السّلام فرمود) شيطان گمراه کننده، و نفسى که به بدى فرمان مي ‏دهد، آنان را با آرزوها مغرور ساخت، و راه گناه را بر ايشان آماده کرد، و به آنان وعده پيروزى داد، و سرانجام به آتش جهنّم گرفتارشان کرد.
 

حکمت 324
خداترس در خلوتگاهها
(اعتقادى، اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از نافرمانى خدا در خلوت‏ها بپرهيزيد، زيرا همان که گواه است، داورى کند.
 

حکمت 325
اندوه عزاى محمد بن ابى بکر
(سياسى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود:(آنگاه که خبر کشته شدن محمد بن ابى بکر را به او دادند فرمود) همانا اندوه ما بر شهادت او، به اندازه شادى شاميان است، جز آن که از آنان يک دشمن، و از ما يک دوست کم شد.
 

حکمت 326
مهلت پذيرش توبه
(معنوى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود:عمرى که خدا از فرزند آدم پوزش را مي ‏پذيرد شصت سال است.
 

حکمت 327
پيروزيهاى دروغين
(سياسى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: پيروز نشد آن کس که گناه بر او چيرگى يافت، و آن کس که با بدى پيروز شد شکست خورده است.

حکمت 328
وظيفه سرمايه‏داران
(اقتصادى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: همانا خداى سبحان روزى فقراء را در اموال سرمايه ‏داران قرار داده است، پس فقيرى گرسنه نمي ‏ماند جز به کاميابى توانگران، و خداوند از آنان در باره گرسنگى گرسنگان خواهد پرسيد.
 

حکمت 329
بى‏نيازى از عذر خواهى
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:بي ‏نيازى از عذر خواهى، گرامي ‏تر از عذر راستين است.
 

حکمت 330
مسؤوليت نعمت‏ها
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کمترين حق خدا بر عهده شما اينکه از نعمت‏هاى الهى در گناهان يارى نگيريد.
 

حکمت 331
ارزش اطاعت و بندگى
(عبادى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:خداى سبحان طاعت را غنيمت زيرکان قرار داد آنگاه که مردم ناتوان، کوتاهى کنند.
 

حکمت 332
مسؤوليّت رهبرى
(سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:حاکم اسلامى، پاسبان خدا در زمين اوست.
 

حکمت 333
روانشناسى مؤمن
(علمى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (در توصيف مؤمن فرمود) شادى مؤمن در چهره او، و اندوه وى در دلش پنهان است، سينه ‏اش از هر چيزى فراخ‏تر، و نفس او از هر چيزى خوارتر است. برترى جويى را زشت، و رياکارى را دشمن مي ‏شمارد، اندوه او طولانى، و همّت او بلند است، سکوتش فراوان، و وقت او با کار گرفته است، شکرگزار و شکيبا و ژرف انديش است. از کسى درخواست ندارد و نرم‏خو و فروتن است، نفس او از سنگ خارا سخت‏تر امّا در ديندارى از بنده خوارتر است.
 

حکمت 334
ياد مرگ و آرزوها
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:اگر بنده خدا أجل و پايان کارش را مي ‏ديد، با آرزو و فريب آن دشمنى مي ‏ورزيد.
 

حکمت 335
آفات اموال
(اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:براى هر کسى در مال او دو شريک است: وارث، و حوادث.
 

حکمت 336
مسؤوليّت وعده دادن
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: کسى که چيزى از او خواسته ‏اند تا وعده نداده آزاد است.
 

حکمت 337
ضرورت عمل گرايى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: دعوت کننده بي ‏عمل، چون تير انداز بدون کمان است.
 

حکمت 338
اقسام علم
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : علم دو گونه است: علم فطرى و علم اکتسابى، علم اکتسابى اگر هماهنگ با علم فطرى«» نباشد سودمند نخواهد بود.
 

حکمت 339
قدرت و حاکميّت انديشه
(سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:استوارى رأى با کسى است که قدرت و دارايى دارد، با روى آوردن قدرت، روى آورد، و با پشت کردن آن روى بر تابد.
 

حکمت 340
ارزش پاکدامنى و شکرگزارى
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: پاکدامنى زيور تهيدستى، و شکرگزارى زيور بي ‏نيازى (ثروتمندى) است.
 

حکمت 341
روز دردناک ظالم
(سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: روز انتقام گرفتن از ظالم سخت‏تر از ستمکارى بر مظلوم است.
 

حکمت 342
راه بي ‏نيازى
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : برترين بي ‏نيازى و دارايى، نوميدى است از آنچه در دست مردم است.
 

حکمت 343
شناخت مردم و ضدّ ارزشها
(سياسى، علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: گفتارها نگهدارى مي ‏شود، و نهان‏ها آشکار، و هر کسى در گرو اعمال خويش است، و مردم گرفتار کمبودها و آفت‏هايند جز آن را که خدا نگهدارد، در خواست کنندگانشان مردم آزار، و پاسخگويان به زحمت و رنج دچارند، و آن کس که در انديشه از همه برتر است با اندک خشنودى يا خشمى از رأى خود باز مي ‏گردد. و آن کس که از همه استوارتر است از نيم نگاهى ناراحت شود يا کلمه ‏اى او را دگرگون سازد.
 

حکمت 344
ضرورت توجّه به فنا پذيرى دنيا
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : اى مردم از خدا بترسيد، چه بسا آرزومندى که به آرزوى خود نرسيد، و سازنده ساختمانى که در آن مسکن نکرد، و گرد آورنده ‏اى که زود آنچه را گرد آورده رها خواهد کرد، شايد که از راه باطل گرد آورده، و يا حق ديگران را باز داشته، و با حرام به هم آميخته، که گناهش بر گردن اوست، و با سنگينى بار گناه در مي ‏گذرد، و با پشيمانى و حسرت به نزد خدا مي ‏رود که: «در دنيا و آخرت زيان کرده و اين است زيانکارى آشکار»
 

حکمت 345
يکى از راههاى پاک ماندن
(معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : دست نيافتن به گناه نوعى عصمت است.
 

حکمت 346
مشکلات درخواست کردن
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : آبروى تو چون يخى جامد است که درخواست آن را قطره قطره آب مي ‏کند، پس بنگر که آن را نزد چه کسى فرو مي ‏ريزى.
 

حکمت 347
جايگاه ستايش
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : ستودن بيش از آنچه که سزاوار است نوعى چاپلوسى، و کمتر از آن، درماندگى يا حسادت است.
 

حکمت 348
سخت‏ترين گناه
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : سخت‏ ترين گناه، آن که گناهکار آن را کوچک بشمارد.

حکمت 349
الگوى انسان کامل
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : آن کس که در عيب خود بنگرد از عيب جويى ديگران باز ماند، و کسى که به روزى خدا خشنود باشد بر آنچه از دست رود اندوهگين نباشد، و کسى که شمشير ستم بر کشد با آن کشته شود، و آن کس که در کارها خود را به رنج اندازد خود را هلاک سازد، و هر کس خود را در گردابهاى بلا افکند غرق گردد، و هر کس به جاهاى بد نام قدم گذاشت متّهم گرديد. و کسى که زياد سخن مي ‏گويد زياد هم اشتباه دارد، و هر کس که بسيار اشتباه کرد، شرم و حياء او اندک است ، و آن که شرم او اندک، پرهيزکارى او نيز اندک خواهد بود، و کسى که پرهيزکارى او اندک است دلش مرده، و آن که دلش مرده باشد. در آتش جهنّم سقوط خواهد کرد. و آن کس که زشتي ‏هاى مردم را بنگرد، و آن را زشت بشمارد سپس همان زشتي ‏ها را مرتکب شود، پس او احمق واقعى است. قناعت، مالى است که پايان نيابد، و آن کس که فراوان به ياد مرگ باشد در دنيا به اندک چيزى خشنود است، و هر کس بداند که گفتار او نيز از اعمال او به حساب مي ‏آيد جز به ضرورت سخن نگويد.
 

حکمت 350
روانشناسى مردان ستمکار
(سياسى، اجتماعى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:مردم ستمکار را سه نشان است: با سرکشى به ما فوق خود ستم روا دارد، و به زيردستان خود با زور و چيرگى ستم مي ‏کند، و ستمکاران را يارى مي ‏دهد.

حکمت 351
اميدوارى در سختي ‏ها
(معنوى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : چون سختي ‏ها به نهايت رسد، گشايش پديد آيد، و آن هنگام که حلقه‏ هاى بلا تنگ گردد آسايش فرا رسد.
 

حکمت 352
اعتدال در پرداخت به امور خانواده
(اخلاق اجتماعى، خانوادگى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : (به برخى از ياران خود فرمود) بيشترين اوقات زندگى را به زن و فرزندت اختصاص مده، زيرا اگر زن و فرزندت از دوستان خدا باشند خدا آنها را تباه نخواهد کرد، و اگر دشمنان خدايند، چرا غم دشمنان خدا را مي ‏خورى .
 

حکمت 353
بزرگترين عيب
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بزرگ‏ترين عيب آن که چيزى را که در خود دارى، بر ديگران عيب بشمارى .
 

حکمت 354
روش تبريک گفتن در تولّد فرزند
(اجتماعى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:(در حضور امام، شخصى با اين عبارت، تولّد نوزادى را تبريک گفت «قدم دلاورى يکّه سوار مبارک باد»«» چنين مگو بلکه بگو: خداى بخشنده را شکرگزار، و نوزاد بخشيده بر تو مبارک، اميد که بزرگ شود و از نيکوکاري ‏اش بهرمند گردى.
 

حکمت 355
پرهيز از تجمّل گرايى
(اقتصادى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:(وقتى يکى از کارگزاران امام خانه با شکوهى ساخت به او فرمود) سکّه ‏هاى طلا و نقره سر بر آورده خود را آشکار ساختند، همانا ساختمان مجلّل بي ‏نيازى و ثروتمندى تو را مي ‏رساند.
 

حکمت 356
قدرت خداوند در روزى رسانى
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (از امام پرسيدند اگر در خانه مردى را به رويش بندند، روزى او از کجا خواهد آمد فرمود)
از آن جايى که مرگ او مي ‏آيد .
 

حکمت 357
روش تسليت گفتن
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : (مردمى را در مرگ يکى از خويشاوندانشان چنين تسليت گفت) مردن از شما آغاز نشده، و به شما نيز پايان نخواهد يافت. اين دوست شما به سفر مي ‏رفت، اکنون پنداريد که به يکى از سفرها، رفته، اگر او باز نگردد، شما به سوى او خواهيد رفت.
 

حکمت 358
مسؤوليّت نعمت‏ها
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اى مردم، بايد خدا شما را به هنگام نعمت همانند هنگامه کيفر، ترسان بنگرد. زيرا کسى که رفاه و گشايش را زمينه گرفتار شدن خويش نداند، پس خود را از حوادث ترسناک ايمن مي ‏پندارد، و آن کس که تنگدستى را آزمايش الهى نداند پاداشى را که اميدى به آن بود از دست خواهد داد.
 

حکمت 359
راه خودسازى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اى اسيران آرزوها، بس کنيد زيرا صاحبان مقامات دنيا را تنها دندان حوادث روزگار به هراس افکند، اى مردم کار تربيت خود را خود بر عهده گيريد، و نفس را از عادت‏هايى که به آن حرص دارد باز گردانيد.
 

حکمت 360
ضرورت پرهيز از بدگمانى
(اخلاق اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: شايسته نيست به سخنى که از دهان کسى خارج شد، گمان بد ببرى، چرا که براى آن برداشت نيکويى مي ‏توان داشت.
 

حکمت 361
روش خواستن از خدا
(عبادى، معنوى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود: هر گاه از خداى سبحان درخواستى دارى، ابتدا بر پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم درود بفرست، سپس حاجت خود را بخواه، زيرا خدا بزرگوارتر از آن است که از دو حاجت درخواست شده، يکى را برآورد و ديگرى را باز دارد.
 

حکمت 362
ضرورت پرهيز از جدال و درگيرى
(اجتماعى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر کس که از آبروى خود بيمناک است از جدال بپرهيزد.
 

حکمت 363
نشانه بي ‏خردى
(اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : شتاب پيش از توانايى بر کار، و سستى پس از به دست آوردن فرصت از بي ‏خردى است.
 

حکمت 364
جايگاه پرسيدن
(علمى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از آنچه پديد نيامده نپرس، که آنچه پديد آمده براى سرگرمى تو کافى است.
 

حکمت 365
ارزش‏هاى اخلاقى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : انديشه، آيينه ‏اى شفّاف و عبرت از حوادث، بيم دهنده ‏اى خير انديش است، و تو را در ادب کردن نفس همان بس که از آنچه انجام دادنش را براى ديگران نمي ‏پسندى بپرهيزى.
 

حکمت 366
هماهنگى علم و عمل
(عملى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:علم و عمل پيوندى نزديک دارند.و کسى که دانست بايد به آن عمل کند، چرا که علم، عمل را فراخواند، اگر پاسخش داد مي ‏ماند و گر نه کوچ مي ‏کند.
 

حکمت 367
روش برخورد با دنيا
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: اى مردم، کالاى دنياى حرام چون برگ‏ه اى خشکيده وبا خيز است، پس از چراگاه آن دورى کنيد، که دل کندن از آن لذّت بخش ‏تر از اطمينان داشتن به آن است، و به قدر ضرورت از دنيا برداشتن بهتر از جمع آورى سرمايه فراوان است. آن کس که از دنيا زياد برداشت به فقر محکوم است، و آن کس که خود را از آن بي ‏نياز انگاشت در آسايش است، و آن کس که زيور دنيا ديدگانش را خيره سازد دچار کور دلى گردد، و آن کس که به دنياى حرام عشق ورزيد، درونش پر از اندوه شد، و غم و اندوه‏ها در خانه دلش رقصان گشت، که از سويى سرگرمش سازند، و از سويى ديگر رهايش نمايند، تا آنجا که گلويش را گرفته در گوشه ‏اى بميرد، رگ‏هاى حيات او قطع شده، و نابود ساختن او بر خدا آسان، و به گور انداختن او به دست دوستان است. امّا مؤمن با چشم عبرت به دنيا مي ‏نگرد، و از دنيا به اندازه ضرورت برمي ‏دارد، و سخن دنيا را از روى دشمنى مي ‏شنود، چرا که تا گويند سرمايه دار شد، گويند تهيدست گرديد، و تا در زندگى شاد مي ‏شوند، با فرا رسيدن مرگ غمگين مي ‏گردند، و اين اندوه چيزى نيست که روز پريشانى و نوميدى هنوز نيامده است.
 

حکمت 368
فلسفه کيفر و پاداش
(عبادى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: همانا خداوند پاداش را بر اطاعت، و کيفر را بر نافرمانى قرار داد، تا بندگان را از عذابش برهاند، و به سوى بهشت کشاند.
 

حکمت 369
خبر از مسخ ارزش‏ها
(اجتماعى، تاريخى سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:روزگارى بر مردم خواهد آمد که از قرآن جز نشانى، و از اسلام جز نامى، باقى نخواهد ماند. مسجدهاى آنان در آن روزگار آبادان، امّا از هدايت ويران است. مسجد نشينان و سازندگان بناهاى شکوهمند مساجد، بدترين مردم زمين مي ‏باشند، که کانون هر فتنه، و جايگاه هر گونه خطاکاري ‏اند، هر کس از فتنه بر کنار است او را به فتنه باز گردانند، و هر کس که از فتنه عقب مانده او را به فتنه ‏ها کشانند، که خداى بزرگ فرمايد: «به خودم سوگند، بر آنان فتنه ‏اى بگمارم که انسان شکيبا در آن سرگردان ماند» و چنين کرده است، و ما از خدا مي ‏خواهيم که از لغزش غفلت‏ها در گذرد.
 

حکمت 370
هدفدارى انسان و ضرورت تقوا (اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (نقل کردند که امام عليه السّلام کمتر بر منبرى مي ‏نشست که پيش از سخن اين عبارت را نگويد:) اى مردم از خدا بترسيد، هيچ کس بيهوده آفريده نشد تا به بازى پردازد، و او را به حال خود وانگذاشته ‏اند تا خود را سرگرم کارهاى بي ‏ارزش نمايد، و دنيايى که در ديده ‏ها زيباست، جايگزين آخرتى نشود که آن را زشت مي ‏انگارند، و مغرورى که در دنيا به بالاترين مقام رسيده،چون کسى نيست که در آخرت به کمترين نصيبى رسيده است.
 

حکمت 371
ارزش‏هاى والاى اخلاقى
(اخلاقى، معنوى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هيچ شرافتى برتر از اسلام، و هيچ عزّتى گرامي ‏تر از تقوا، و هيچ سنگرى نيکوتر از پارسايى، و هيچ شفاعت کننده ‏اى کار سازتر از توبه، و هيچ گنجى بي ‏نياز کننده ‏تر از قناعت، و هيچ مالى در فقر زدايى، از بين برنده ‏تر از رضايت دادن به روزى نيست. و کسى که به اندازه کفايت زندگى از دنيا بردارد به آسايش دست يابد، و آسوده خاطر گردد، در حالى که دنيا پرستى کليد دشوارى، و مرکب رنج و گرفتارى است، و حرص ورزى و خود بزرگ بينى و حسادت، عامل بي ‏پروايى در گناهان است، و بدى، جامع تمام عيب‏ها است.
 

حکمت 372
عوامل استحکام دين و دنيا
(علمى، اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: (به جابر بن عبد اللَّه انصارى فرمود) اى جابر استوارى دين و دنيا به چهار چيز است: عالمى که به علم خود عمل کند، و جاهلى که از آموختن سرباز نزند، و بخشنده ‏اى که در بخشش بخل نورزد، و فقيرى که آخرت خود را به دنيا نفروشد. پس هر گاه عالم علم خود را تباه کند، نادان به آموختن روى نياورد، هر گاه بي ‏نياز در بخشش بخل ورزد، تهيدست آخرت خويش را به دنيا فروشد. اى جابر کسى که نعمت‏هاى فراوان خدا به او روى کرد، نيازهاى فراوان مردم نيز به او روى آورد، پس اگر صاحب نعمتى حقوق واجب الهى را بپردازد، خداوند نعمت‏ها را بر او جاودانه سازد، و آن کس که حقوق واجب الهى در نعمت‏ها را نپردازد، خداوند، آن را به زوال و نابودى کشاند.
 

حکمت 373
مراحل امر به معروف و نهى از منکر
(اخلاقى، اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (ابن جرير طبرى در تاريخ خود از عبد الرحمن بن ابى ليلى فقيه نقل کرد، که براى مبارزه با حجّاج به کمک ابن اشعث برخاست، براى تشويق مردم گفت من از على عليه السّلام «که خداوند درجاتش را در ميان صالحان بالا برد، و ثواب شهيدان و صدّيقان به او عطا فرمايد» در حالى که با شاميان رو برو شديم شنيدم که فرمود) اى مؤمنان» هر کس تجاوزى را بنگرد، و شاهد دعوت به منکرى باشد، و در دل آن را انکار کند خود را از آلودگى سالم داشته است، و هر کس با زبان آن را انکار کند پاداش آن داده خواهد شد، و از اوّلى برتر است، و آن کس که با شمشير به انکار بر خيزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد، او را رستگارى را يافته و نور يقين در دلش تابيده.
 

حکمت 374
مراحل امر به معروف و نهى از منکر
(اخلاقى، اجتماعى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (و همانند حکمت گذشته، سخن ديگرى از امام نقل شد) گروهى، منکر را با دست و زبان و قلب انکار مي ‏کنند، آنان تمامى خصلت‏هاى نيکو را در خود گرد آورده ‏اند. گروهى ديگر، منکر را با زبان و قلب انکار کرده، امّا دست به کارى نمي ‏برند، پس چنين کسى دو خصلت از خصلت‏هاى نيکو را گرفته و ديگرى را تباه کرده است. و بعضى منکر را تنها با قلب انکار کرده، و با دست و زبان خويش اقدامى ندارند، پس دو خصلت را که شريف‏تر است تباه ساخته ‏اند و يک خصلت را به دست آورده ‏اند. و بعضى ديگر منکر را با زبان و قل و دست رها ساخته ‏اند که چنين کسى از آنان، مرده ‏اى ميان زندگان است. و تمام کارهاى نيکو، و جهاد در راه خدا، برابر امر به معروف و نهى از منکر، چونان قطره ‏اى بر درياى موّاج و پهناور است، و همانا امر به معروف و نهى از منکر، نه اجلى را نزديک مي ‏کنند، و نه از مقدار روزى مي ‏کاهند، و از همه اينها برتر، سخن حق در پيش روى حاکمى ستمکار است.
 

حکمت 375
مراحل شکست در مبارزه
(سياسى، نظامى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: (از ابى جحيفه نقل شد، گفت از امير مؤمنان شنيدم که فرمود عليهم السّلام) اوّلين مرحله از جهاد که در آن باز مي ‏مانيد، جهاد با دستانتان، سپس جهاد با زبان، و آنگاه جهاد با قلب‏هايتان مي ‏باشد، پس کسى که با قلب، معروفى را ستايش نکند، و منکرى را انکار نکند، قلبش واژگون گشته، بالاى آن پايين، و پايين قلب او بالا قرار خواهد گرفت.
 

حکمت 376
سر انجام حق و باطل
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: حق سنگين امّا گواراست، و باطل، سبک امّا کشنده.
 

حکمت 377
ضرورت ترسيدن از عذاب الهى
(اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بر بهترين افراد اين امّت از عذاب الهى ايمن مباشيد زيرا که خداى بزرگ فرمود. «از کيفر خدا ايمن نيستند جز زيانکاران» و بر بدترين افراد اين امّت از رحمت خدا نوميد مباشيد زيرا که خداى بزرگ فرمود. «همانا از رحمت خدا نوميد نباشند جز کافران»
 

حکمت 378
آثار شوم بخل ورزى
(اخلاقى، اقتصادى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: بخل ورزيدن کانون تمام عيب‏ها، و مهارى است که انسان را به سوى هر بدى مي ‏کشاند.
 

حکمت 379
اقسام روزى و پرهيز از حرص زدن
(اقتصادى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: اى فرزند آدم روزى دو گونه است، روزيى که تو آن را جويى، و روزيى که تو را مي ‏جويد، که اگر به سراغش نروى به سوى تو آيد. پس اندوه سال خود را بر اندوه امروزت منه، که بر طرف کردن اندوه هر روز از عمر تو را کافى است. اگر سال آينده در شمار عمر تو باشد همانا خداى بزرگ در هر روز سهم تو را خواهد داد،و اگر از شمار عمرت نباشد تو را با اندوه آنچه کار است که هرگز جوينده ‏اى در گرفتن سهم روزى تو بر تو پيشى نگيرد، و چيره شونده ‏اى بر تو چيره نگردد، و آنچه براى تو مقدّر گشته بي ‏کم و کاست به تو خواهد رسيد.
مي ‏گويم: (اين سخن امام عليه السّلام در حکمت 267 آمده، امّا چون در اينجا همان مفاهيم آشکارتر و روشن‏تر بيان گرديد آن را بر أساس روشى که در آغاز کتاب تذکّر داديم آورديم».
 

حکمت 380
ضرورت ياد مرگ
(اخلاقى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: چه بسيار کسانى که در آغاز روز بودند و به شامگاه نرسيدند، و چه بسيار کسانى که در آغاز شب بر او حسد مي ‏بردند و در پايان شب عزاداران به سوگشان نشستند.
 

حکمت 381
ضرورت راز دارى و کنترل زبان
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:سخن در بند توست، تا آن را نگفته باشى، و چون گفتى، تو در بند آنى، پس زبانت را نگهدار چنانکه طلا و نقره خود را نگه مي ‏دارى، زيرا چه بسا سخنى که نعمتى را طرد يا نعمتى را جلب کرد.
 

حکمت 382
ارزش سکوت
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : آنچه نمي ‏دانى مگو، بلکه همه آنچه را که مي ‏دانى نيز مگو، زيرا خداوند بزرگ بر اعضاء بدنت چيزهايى را واجب کرده که از آنها در روز قيامت بر تو حجّت آورد.
 

حکمت 383
تلاش در اطاعت و بندگى
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:بترس که خداوند تو را به هنگام گناهان بنگرد، و در طاعت خويش نيابد، آن گاه از زيانکارى، هر گاه نيرومند شدى توانت را در طاعت پروردگار به کار گير، و هر گاه ناتوان گشتى، ناتوانى را در نافرمانى خدا قرار ده.
 

حکمت 384
راه چگونه زيستن
(اخلاقى، تربيتى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : به دنيا آرامش يافتن در حالى که ناپايدارى آن مشاهده مي ‏گردد، از نادانى است، و کوتاهى در اعمال نيکو با وجود يقين به پاداش آن، زيانکارى است، و قبل از آزمودن اشخاص، اطمينان پيدا کردن از عجز و ناتوانى است.
 

حکمت 385
دنيا شناسى
(علمى، معنوى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از خوارى دنيا نزد خدا همان بس که جز در دنيا، نافرمانى خدا نکنند، و جز با رها کردن دنيا به پاداش الهى نتوان رسيد.
 

حکمت 386
ضرورت استقامت
(علمى، اخلاقى) و درود خدا بر او،  امام علي (ع) فرمود: جوينده چيزى يا به آن يا به برخى از آن، خواهد رسيد.
 

حکمت 387
شناخت خوبي ‏ها و بدي ‏ها
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: خيرى که در پى آن آتش باشد، خير نخواهد بود، و شرّى که در پى آن بهشت است شرّ نخواهد بود، و هر نعمتى بي ‏بهشت ناچيز است، و هر بلايى بي ‏جهنّم، عافيّت است.
 

حکمت 388
فقر زدايى و سلامت
(اقتصادى، بهداشتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: آگاه باشيد که فقر نوعى بلا است. و سخت ‏تر از تنگدستى بيمارى تن و سخت تر از بيمارى تن، بيمارى قلب است، آگاه باشيد که همانا عامل تندرستى تن، تقواى دل است.

حکمت 389
ضرورت عمل گرايى
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : آن کس که کردارش او را به جايى نرساند، بزرگى خاندانش، او را به پيش نخواهد راند. [در نقل ديگرى آمده که‏] آن کس که ارزش خويش را دست بدهد، بزرگى خاندانش او را سودى نخواهد رساند.
 

حکمت 390
برنامه ريزى صحيح در زندگى
(اخلاقى، اجتماعى، اخلاق خانواده) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: مؤمن بايد شبانه روز خود را به سه قسم تقسيم کند، زمانى براى نيايش و عبادت پروردگار، و زمانى براى تأمين هزينه زندگى، و زمانى براى واداشتن نفس به لذّت‏هايى که حلال و مايه زيبايى است. خردمند را نشايد جز آن که در پى سه چيز حرکت کند: کسب حلال براى تأمين زندگى، يا گام نهادن در راه آخرت، يا به دست آوردن لذّت‏هاى حلال.
 

حکمت 391
ضرورت ترک حرام و غفلت زدگى
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: از حرام دنيا چشم پوش، تا خدا زشتي ‏هاى آن را به تو نماياند، و غافل مباش که لحظه ‏اى از تو غفلت نشود.
 

حکمت 392
راه شناخت انسان‏ها (سخن گفتن)
(علمى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:سخن بگوييد تا شناخته شويد، زيرا که انسان در زير زبان خود پنهان است.
 

حکمت 393
روش برخورد با دنيا
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود : از دنيا آن مقدار که به تو مي ‏رسد، بردار، و از آنچه پشت کند، روى گردان، و اگر نتوانى، در جستجوى دنيا نيکو تلاش کن. (و از خداوند اندازه آن در نگذر).
 

حکمت 394
ارزش سخن
(علمى، سياسى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: بسا سخن که از حمله مسلّحانه کارگرتر است.
 

حکمت 395
ارزش قناعت
(اقتصادى، اخلاقى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: هر مقدار که قناعت کنى کافى است.
 

حکمت 396
راه خوب زيستن
(اخلاقى، اجتماعى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: مرگ بهتر از تن به ذلّت دادن و به اندک ساختن بهتر از دست نياز به سوى مردم داشتن است. اگر به انسان نشسته در جاى خويش چيزى ندهند. با حرکت و تلاش نيز نخواهند داد، روزگار دو روز است، روزى به سود تو، و روزى به زيان تو است، پس آنگاه که به سود تو است به خوشگذرانى و سرکشى روى نياور، و آنگاه که به زيان تو است شکيبا باش،
 

حکمت 397
عطر خوب
(تجمّل و زيبايى، بهداشتى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود:چه خوب است عطر مشک، تحمّل آن سبک و آسان، و بوى آن خوش و عطر آگين است.
 

حکمت 398
ترک غرور و ياد مرگ
(اخلاقى، اعتقادى) و درود خدا بر او، امام علي (ع) فرمود: فخر فروشى را کنار بگذار، تکبّر و خود بزرگ بينى را رها کن، به ياد مرگ باش.
 

حکمت 399
حقوق متقابل پدر و فرزند
(اخلاقى، حقوقى، تربيتى) و درود خدا بر او ، امام علي (ع) فرمود : همانا فرزند را به پدر، و پدر را به فرزند حقّى است. حق پدر بر فرزند اين است که فرزند در همه چيز جز نافرمانى خدا، از پدر اطاعت کند، و حق فرزند بر پدر آن که نام نيکو بر فرزند نهد، خوب تربيتش کند، و او را قرآن بياموزد.